وبسایت مهندس رضا بهبودی Agronomist - مقالات کشاورزی

نقش ICT و IT در ترویج و آموزش کشاورزی

رضا بهبودی — Mon, 3 Oct 2011 20:26:58 GMT

رشد و توسعه دانش کشاورزی از یک طرف و نیاز جامعه روستایی به اطلاعات به هنگام برای همسو شدن با جریان توسعه از طرف دیگر ضرورت توجه به نظام اطلاع رسانی روستایی را بیش از پیش محسوس نموده است . فناوری اطلاعاتی یا به عبارتی دقیق تر فن آوری اطلاعات و ارتباطات به عنوان یک فن آوری غالب در هزاره جدید معرفی شده است . این فناوری با افزایش فرایند مبادله اطلاعات و کاهش هزینه های داد وستد به عنوان وسیله ای در جهت افزایش بهره وری , کارایی , رقابت انگیزی و رشد در همه حیطه های فعالیت بیشتری مطرح می باشد . فناوری اطلاعات و ارتباطات , امکانات و قابلیت های گسترده ای را در این زمینه برای توسعه همه جانبه جوامع شهری و روستایی فراهم می کند . توسعه نظام اطلاع رسانی در روستا استفاده از روش های نوین نیازمند شناسایی نظام اطلاعات غیر رسمی و دلایل و بی اعتمادی آن ها به کانال های مختلف است . دسترسی اطلاعات ( از هر نوع و متعلق به هر مقوله ای که باشد ) شرط اساسی و تامین ملزومات و مقدمات برنامه ریزی توسعه است . این دسترس پذیری در گرونظام اطلاع رسانی به معنای عام کلمه است . هر چند این نظام از وحدت و هماهنگی بیشتری برخوردار باشد , احتمال دسترسی به اطلاعات مناسب و مرتبط بیشتر است . شبکه ملی دانش و اطلاعات کشاورزی با فراهم کردن دسترسی کارشناسان , پژوهشگران , سیاستگزاران بخش کشاورزی و روستائیان به فناوریهای اطلاعاتی , جریان و تعادل بین ترویج , تحقیق و توسعه روستائیان را تسهیل می کند . هدف از تهیه این مقاله بررسی اهمیت IT و ICT در ترویج و آموزش کشاورزی و نقش آن در توسعه جوامع روستایی می باشد و روش بدست آوردن اطلاعات مطالعه اسناد و کتب مربوطه و استفاده از اینترنت می باشد .

خشکسالی، علل و پیامدها

رضا بهبودی — Sun, 21 Nov 2010 15:02:45 GMT

خشکسالی، علل و پیامدها

مقدمه:

خشکسالی یک پدیده طبیعی و تکرار شونده اقلیمی است . وقوع این پدیده در تمام نقاط جهام محتمل است . هر چند که ویژگیهای ان از نقطه ای به نقطه دیگر کاملا متغیر و متمایز است . لذا ارائه یک تعریف واحد برای خشکسالی بسیار مشکل میباشد چرا که بسته به تفاوتهای اقلیمی، نیازها و نظامهای موجود و راهبردهای اتخاذ شده در نقاط مختلف میتوان تعاریف متفاوتی از پدیده خشکسالی ارائه نمود. تعاریف مختلفی در خصوص خشکسالی ارائه شده است به عنوان مثال خشکسالی در کشور لیبی هنگامی است که میزان بارندگی سالیانه کمتر از 180 میلیمتر باشد در حالیکه فرضا در سوئیس خشکسالی به دوره ای اطلاق میگردد که فقط شش روز باران نبارد. ذر این تعریف آنچه که ملاک عمل میباشد ویژگیهای اقلیمی هر منطقه است که عامل تعیین کننده در تعریف خشکسالی است . همجنین میتوان بر اساس نیازهای موجود در یک منطقه نیز خشکسالی را تعریف کرد بعنوان مثال در کشتهای مختلف دیم میزان آب مورد نیاز هر محصول متفاوت از دیگری است و لذا عدم وقوع بارش در دوره یک ماهه ممکن است برای کشت شالی بمعنای خشکسالی باشد اما برای کشت جو این تعریف صدق نکند. اما بطور کلی خشکسالی به عدم وجود بارش کافی در طی یک دوره زمانی اطلاق میکردد و باعث ایجاد کمبود آب برای برخی فعالیتها ، برخی گروههاو یا بخشهای زیست مخیطی میگردد. در هر حال و با هر رویکرد و هر تعریفی که از خشکسالی ارائه گردد این مطلب که پدیده خشکسالی منحصرا یک پدیده فیزیکی و اقلیمی است کاملا غیر واقعی و غیر علمی است .

1- تعریف خشکسالی :

1- الف- خشکسالی مفهومی ) (Conceptual drought:

در این تعریف به مفاهیم کلی اشاره میکند بطوری که عموم مردم قادر به فهم و درک ان باشند به عنوان مثال میتوان گفت : خشکسالی به دوره ای گفته میشود که کمبود بارش در آن دوره باعث بروز خسارات شدید به محصولات کشاورزی و کاهش تولیدات میگردد. تعریف مفهومی خشکسالی همچنین در تدوین سیاستهای مقابله با خشکسالی نیز میتواند مفید و موثر باشد. به عنوان مثال میتوان قانونی را تدوین کرد که در صورت کاهش بارندگی تا یک حد معین مردم بتوانند از مزایای بیمه های خشکسالی استفاده نمایند. این نقطه را میتوان نقطه خطر بحرانی نامید. نقاط بالای این نقطه منطقه خطرپذیری نرمال نامیده میشود. البته تعیین نقطه بحرانی نیاز به تحقیقات مفصل در زمینه های مختلف هواشناسی، هیدرولوژی ، کشاورزی ، گیاه پزشکی و ... دارد. تدوین این قوانین باعث شفاف سازی سیاستهای حمایتی دولتها در زمینه مقابله با بحران خشکسالی و پیامدهای آن خواهد بود. تعریف دقیق نقطه بحرانی و شناخت درست ان از جانب کشاورزان و سایر گروههای ذینفع میزان مشاجرات و کشمکشها را در دوران خشکسالی به حداقل خواهد رساند.

1- ب- خشکسالی بهره برداری ) operational drought ( :

شناخت مفهوم خشکسالی در حالت بهره برداری این امکان را به ما میدهد که بتوانیم زمان آغاز ، پایان و شدت خشکسالی را دریابیم . جهت تعیین اغاز دوره خشکسالی ، تعریف بهره برداری خشکسالی، زمان کاهش بارش و یا هر فاکتور دیگر اقلیمی را از حد تعیین شده در طول دوره زمانی مشخص را نشان میدهد. این کار بسادگی و با مقایسه اطلاعات روز با آمار سی سال گذشته قابل انجام است . نقطه ای که ممکن است بعنوان نقطه شروع خشکسالی تعیین گردد نقطه ای است که کمتر از فرضا 75 درصد میانگین بارش بلند مدت منطقه باشد. البته همانطور که قبلا ذکر شد تعیین این نقطه نیاز به یک کار فشرده جمعی و تحقیقات کسترده ای دارد. بعنوان مثال تعریف بهره برداری خشکسالی در بخش کشاورزی میتواند با مقایسه مقادیر روزانه بارش و تبخیر و تعرق بمنظور تعیین کمبود رطوبت خاک و بیان این نسبتها به عنوان تاثیرات خشکسالی در رفتار گیاهان در مراحل مختلف رشد مورد بررسی قرار گیرد. این چنین تعریف کارکردی میتواند با ارزیابی ذقیق برخی اطلاعت هواشناسی، رطوبت خاک و شرایط گیاهان در دوران مختلف و نیز بررسی میزان تاثیر این شرایط بر میزان رشد و بازدهی گیاهان مورد استفاده قرار گیرد. خشکسالی بهره برداری همجنین میتواند بعنوان ابزاری مناسب جهت تحلیل شدت ، مدت وتناوب خشکسالی در یک محدوده زمانی خاص مورد استفاده قرار گیرد. در هر حال ارائه هر تعریفی نیاز به داشتن اطلاعات و آمار هواشناسی در مقیاسهای مختلف زمانی و نیز اطلاعات مربوط به میزان تاثیرات خشکسالی بر روی بازدهی گیاهان با توجه به طبیعت تعریف ارائه شده دارد. اقلیم شناسی خشکسالی در یک منطقه خاص ، میتواند کمک موثری در جهت شناخت بهتر و دقیق تر مشخصات خشکسالی و نیز میزان تاثیرات آن در مقیاسهای مختلف باشد . وجود اطلاعات کافی و دقیق در برنامه ریزیهای مقابله با خشکسالی و اتخاذ سیاستهای مناسب بسیار ارزشمند و حیاتی است . سیاستها و برنامه ریزیهای مقابله با خشکسالی میتواند با رویکردها ، جنبه ها و دیدگاههای مختلفی اتخاذ گردد.

2- ابعاد و جنبه های خشکسالی :

همانطور که ذکر گردید خشکسالی از دیدگاهها و جنبه های متفاوتی میتواند مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد. در هر یک از این محدوده ها و عرصه ها مشخصات و ویژگیهای خاصی مد نظر قرار میگیرد. اصولا در منابع مختلف خشکسالی را از چهار منظر زیر مورد بررسی و تحلیل قرار میدهند:

2- الف- خشکسالی اقلیمی ) Meteorological drought ) :

خشکسالی هواشناسی معمولا بر پایه میزان و درجه خشکی و طول دوره تداوم خشکی ( در مقایسه با میزان طبیعی و نرمال بارش ) بیان میگردد. در این جنبه از خشکسالی آنچه که باید مد نظر قرار گیرد ویژگیها و تفاوتهای اقلیمی است که باعث تفاوت بسیار در میزان بارش در نواحی مختلف میگردد. بعنوان مثال در برخی ازمناطق جهان که معمولا در تمام مدت سال بارندگی در آنجا رخ میدهد ( مناطق مرطوب حاره ای و نیمه حاره ای ) خشکسالی را به مفهوم بارشی کمتر از حد تعیین شده در طی چند روز متوالی در نطر گرفته اند. در حالیکه این تعریف در مناطق کم بارش به هیچ عنوان نمیتواند قابل اعتنا و اتکا باشد و باید میزان بارندگی متوسط سالانه ، فصلی و یا ماهیانه به عنوان ملاک مورد توجه قرار گیرد.

2-ب- خشکسالی کشاورزی) Agricultural drought ) :

خشکسالی کشاورزی جنبه های مختلف خشکسالی اقلیمی و یا خشکسالی هیدرولوژیکی را به تاثیرات کشاورزی پیوند میدهد. در این تعریف بیشتر توجه و تمرکز بر کمبود بارندگی ، ( precipitation shortage ( تفاوت تبخیر و تعرق واقعی) evapotranspiration Actual ( با تبخیر و تعرق پتانسیل ) evapotranspiration Potential ( ، کمبود رطوبت خاک ، میزان افت سطح آبهای زیر زمینی و یا مخازن میباشد. آب مورد نیاز گیاهان بستگی تام به شرایط غالب اقلیمی منطقه ، خصوصیات بیولوژیکی گیاه مورد نظر ، مرحله رشد و خصوصیات فیزیکی و بیولوژیکی خاک دارد. استانه خشکسالی کشاورزی باید بگونه ای تعریف و تعیین گردد که در مقدار معین استانه میزان آب مورد نیاز گیاهان مختلف در دوره های مختلف رشد از حالت بذر تا بلوغ کامل بتواند تامین گردد. کمبود رطوبت خاک سطحی در هنگام کاشت ممکن است مانع از جوانه زنی و یا حداقل باعث بتاخیر افتادن رویش و جوانه زنی گیاه گشته و نهایتا به کاهش تراکم گیاه در واحد سطح و کاهش تولید منجر گردد. اما اگر رطوبت خاک سطحی در هنگام رویش زودرس به اندازه کافی بوده و رطوبت خاک زیر سطحی کم باشد تاثیری در بازدهی نهایی گیاه نخواهد داشت بشرطی که این کاهش رطوبت خاک زیر سطحی در طی دوره رشد گیاه با آبیاری و یا با وقوع بارش جبران گردد.

بر اساس مطالعات صورت گرفته در سال 1380 در مناطق جنوب خراسان تولید متوسط زعفران که اصلی ترین محصول منطقه میباشد از 5 کیلوگرم در هر هکتار به 5/2 کیلوگرم در هکتار رسید و کشاورزان منطقه را با بحران شدیدی مواجه نمود. در استان فارس نیز بیش از 2000 هکتار از باغات انجیر استان با خسارات شدید مواجه شده اند.

2- ج- خشکسالی هیدرولوژیکی ) Hydrological drought ( :

خشکسالی هیدرولوژیکی را باید بهمراه تاثیرات کاهش دوره بارش ( شامل بارش برف ) بررسی کرد. این کاهش بارش در میزان آب رودخانه ها ، دریاچه ها ، مخازن و سطح آبهای زیر زمینی تاثیر گذار خواهد بود. آبدهی رودخانه هلیل رود در استان کرمان در سال 1381 – 1380حدود 245 میلیون متر مکعب بر آورد گردیده در حالیکه متوسط آورد بلند مدت آن حدود 434 میلیون متر مکعب در سال میباشد. در همین مدت ورودی رودخانه هلیل رود به مخزن سد جیرفت حدود 760 لیتر در ثانیه بوده در حالیکه میزان تبخیر حدود 500 لیتر در ثانیه برآورد گردیده است . همچنین آبدهی رودخانه هایی که عمده اب شرب تهران را تامین میکنند تا 60 درصد کاهش داشت و ورودی سدهای کرج ، لار و لتیان بشدت پایین آمد. تناوب و شدت خشکسالی هیدرولوژیکی را باید در محدوده حوزه آبخیز بررسی نمود. گرچه مبدا و منشا تمامی خشکسالی ها کمبود بارش میباشد که خارج از اراده و اعمال بشری است اما هیدرولوژیستها بیشتر توجه خود را صرف نحوه به پایان رساندن این پدیده و این دوره در حوزه آبخیزو سیستم هیدرولوژیکی معطوف میکنند. خشکسالی های هیدرولوژیکی معمولا همزمان با خشکسالیهای اقلیمی و کشاورزی نبوده و با تاخیری نسبت به آنها روی میدهد چرا که زمان طولانی تری مورد نیاز است تا اینکه این کاهش بارش بتواند خود را در اجزائ سیستم هیدرولوژیکی از قبیل کاهش رطوبت خاک ، جریان آب رودخانه ها و یا سطح آب دریاچه ها و مخازن نشان دهد. بنابر این نقش و تاثیر خشکسالی هیدرولوژیکی در بخشهای مختلف اقتصادی و اجتماعی کاملا متمایز از یکدیگر است . بعنوان مثال کاهش بارندگی میتواند باعث نقصان و کاهش سریع رطوبت خاک گردد که این امر در وهله اول توسط متخصصین و مسئولین کشاورزی قابل مشاهده و فهم خواهد بود و مسئولین نیروگاههای برقابی و یا محیط زیست با تاخیر چند ماهه ای ممکن است اثرات آن را دریابند . از طرف دیگر آب جاری و یا آب ذخیره شده در سیستمهای هیدرولوژیکی از قبیل رودخانه ها و مخازن بهره برداران متعددی داشته و استفاده های چند منظوره همانند کنترل سیلاب ، آبیاری ، کشتیرانی ، بهداشت و شرب ، ماهیگیری و حیات وحش از انها بعمل می اید و لذا پیامدها و شدت اثرات خشکسالی هیدرولوژیکی را افزون تر و پیچیده تر میسازد و در هنگام وقوع خشکسالی رقابت بر سر استفاده از منابع آبی باعث بروز کشمکشهای بین استفاده کنندکان از اب میگردد.

2-ج-1- نقش عوامل غیر اقلیمی در خشکسالی هیدرولوژیکی:

هر چند عوامل اقلیمی بعنوان عامل اصلی و اولیه خشکسالی شناخته میشوند اما نمیتوان از نقش سایر عوامل موثر و تشدید کننده پدیده خشکسالی همانند تغییرات وسیع در کاربری زمین ( مثلا جنگل تراشی deforestation ) تخریب خاک (land degradation ( و یا عملیات عمرانی از قبیل ساخت سدهای بزرگ که مشخصات هیدرولوژیکی حوزه آبخیز را تحت تاثیر قرار میدهند غافل بود. سیستمهای هیدرولوژیکی حلقه اتصال مناطق مختلف به یکدیگر هستند و کمبود بارش در یک منطقه ممکن است مناطقی خارج از محدوده خود را نیز تحت تاثیر قرار دهد. بعنوان مثال کمبود بارش درمناطق بالادستی حوزه آبخیز ، تمام حوزه را با خطر خشکسالی مواجه خواهد ساخت . خشکسالی چند ساله اخیر شرق کشور به تبع از خشکسالی مناطق بالادستی حوزه آبخیز هیرمند در کشور افغانستان که منجر به قطع آب و خشک شدن رودخانه هیرمند گردیده بود نمونه بارزی از این تاثیرات است . علاوه بر این تعییرات کاربری اراضی در بالادست حوزه آبخیز مشخصه های هیدرولوژیکی حوزه از قبیل نفوذپذیری و میزان تولید رواناب را تحت تاثیر قرار داده وابتدا موجب وقوع سیل و نهایتا خشکسالی در پایین دست خواهد شد. بنابر این تغییرات کاربری از عواملی است که علیرغم عدم وجود تغییرات محسوس درپارامترهای موثر در خشکسالی اقلیمی ممکن است شدت کمبود آب و خشکسالی هیدرولوژیکی را در منطقه تشدید نماید. از دیگر عوامل موثر در تشدید خشکسالی بهره برداری بی رویه از آبهای زیر زمینی میباشد. تشدید استفاده از آبهای زیر زمینی برای بالا بردن سطح زیر کشت فشار مضاعفی را بر منابع آب زیر زمینی وارد ساخته و این فشار فزاینده باعث افت فاحش سفره های آب زیر زمینی میگردد. در سالهای خشکسالی که استفاده از این منابع دوچندان میگردد افت سطح سفره های آب زیر زمینی به حالت بحرانی می رسد. تخریب اراضی ناشی از چرای مفرط و روشهای نامناسب کشاورزی و آبیاری و متعاقب انها فرسایش آبی و بادی اثرات خشکسالی را تشدید می نمایند. از بین رفتن خاک سطحی موجب کاهش ظرفیت جذب آب خاک و عدم امکان تغذیه آبهای زیر زمینی و نهایتا منجر به بروز سیلاب خواهد شد. در کشور ایران که اصولا سرزمین نسبتا خشکی است سیل و خشکسالی همزاد یکدیگرند. بدلیل شرایط خشک فلات ایران و توزیع زمانی نامناسب بارشها اکث رودخانه های ایران فصلی هستند و میزان جریان در آنها بشدت وابسته به میزان بارندگی است ( بر خلاف رودخانه هایی که رژیم برفی دارند ) . لذا در مواقعی که بارندگی بیش از متوسط درازمدت باشد منطقه مواجه با سیل گشته و در سالهایی که بارندگی کمتر از متوسط باشد با پدیده خشکسالی مواجه خواهیم بود.

الگوهای نامناسب کشت و استفاده از گونه های با نیاز بالای آبی در مناطق خشک نیز میتواند از دلایل بروز خشکسالی باشد. به عنوان مثال در منطقه بیرجند که متوسط بارندگی در آنجا حدود 176 میلیمتر است بیش از 255 هکتار زیر کشت چغتدر قند قرار دارد که دارای نیاز آبی بالا میباشد بطوری که در هر هکتار به 20000 متر مکعب آب نیاز دارد و ارزش محصول تولید شده در آن حدود 4.000.000 ریال است ک در حالیکه مثلا زعفران به حدود 8000 متر مکعب آب نیاز دارد و ارزش محصول آن حدود 10.000.000 ریال میباشد لذا هیچگونه توجیهی برای این نوع کشت وجود ندارد .

راندمان آبیاری نیز میتواند از دیگر عوامل موثربر خشکسالی باشد. در ایران راندمان آبیاری حداکثر 35 درصد است یعنی اینکه حدود دو برابر آبی که مورد استفاده قرار میگیرد به هدر میرود . الگوی مصرف آب شرب نیز اثرات خشکسالی را تشدید می نماید. بعنوان مثال سرانه آب مصرفی شهروندان تهرانی حدود 239 لیتر میباشد در حالیکه این رقم در کشورهای اروپای غربی حدود 120 لیتر است . در هر دو حالت فوق فشاز فزاینده ای بر منابع آبی وارد گشته و عوارض خشکسالی در بخشهای دیگر تشدید میشوند.

2-ج -2– توالی و ترتیب پیامدها و اثرات خشکسالی :

ترتیب و توالی تاثیرات خشکسالی های مختلف بیشترمیتواند به متمایز ساختن و تشخیص هر یک از انواع خشکسالی کمک نماید. معمولا وقتی خشکسالی بروز میکند بخش کشاورزی بدلیل وابستگی عمیق به میزان رطوبت خاک اولین بخشی خواهد بود که اثرات خشکسالی را حس خواهد کرد. میزان اب موجود در خاک بسرعت و تحت تاثیر دوره خشکسالی کاهش خواهد یافت. در صورت ادامه روند خشکسالی سایر مردمی که منابع مختلف آبی استفاده میکنند نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت . گروههایی از مردم هم که از منابع آب سطحی و زیر زمینی استفاده میکنند اخرین گروهی خوهند بود که این مساله را لمس میکنند. البته میزان این تاثیرات بستگی مستقیم به طول دوره خشکسالی دارد ، مطمئنا دوره های طولانی تر خشکسالی اثرات مخرب تری را ببار خواهند آورد. هنگامی که خشکسالی اقلیمی به اتمام میرسد و بارش به شرایط طبیعی باز میگردد ، نوبت به ترمیم شرایط آبهای سطحی و زیر سطحی میرسد که تحت شرایط خشکسالی بشدت افت نموده اند. در این حالت ابتدا رطوبت خاک به حالت طبیعی میرسد و سپس آبهای سطحی ، دریاچه ها ، مخازن و نهایتا سفره های آب زیرزمینی ترمیم میگردند. بنابراین بخشهایی که وابسته به این منابع آبی هستند نیز بترتیب از حیطه اثرات خشکسالی دور میگردند و لذا ابتدا بخش کشاورزی که وابسته به میزان رطوبت خاک است بسرعت و بعد از ان بخشهای وابسته به آبهای سطحی و نهایتا قسمتهایی که به آبهای زیر زمینی وابسته هستند در زمانی طولانی تر از این دایره خارج خواهند شد. واضح است که این دوره زمانی بازگشت به شرایط عادی تابع شدت خشکسالی ، مدت تداوم خشکسالی و میزان بارش بعد از دوره خشکسالی میباشد.

2-د- خشکسالی اقتصادی اجتماعی ) Socioeconomic drought (:

تعاریف خشکسالی اقتصادی اجتماعی در ارتباط با برخی کالاهایی اقتصادی است که عناصر اقلیمی ، هیدرولوژیکی و کشاورزی خشکسالی را بهمراه خود دارند. این نوع خشکسالی کاملا متفاوت از انواع پیشین خشکسالی میباشد. چرا که این نوع خشکسالی وابسته به زمان و مکان فرایند عرضه و تقاضا است . کالاهای اقتصادی از قبیل آب ، حبوبات ، علوفه ، ماهی و حیوانات آبزی ، نیروی الکتریسیته برقابی بستگی به شرایط آب و هوایی دارند. بدلیل تغییرات طبیعی اقلیمی تامین اب مورد نیاز مردم در سالهای مختلف در نوسان خواهد بود . لذا خشکسالی اقتصادی اجتماعی هنگامی رخ میدهد که میزان تقاضا برای یک کالای اقتصادی وابسته به آب از میزان عرضه ان که تحت تاثیر کاهش بارندگی کاسته شده پیشی گیرد. در دوره خشکسالی چند ساله اخیر در سیستان و بلوچستان کاهش بارندگی و افت شدید سطح آب در دریاچه سد پیشین موجب شده بود که آب مورد تقاضای بخشهای مختلف اقتصادی قطع شده و آب موجود در مخزن صرفا به مصارف شرب اختصاص می یافت که این امر باعث ببار اوردن خسارات شدید اقتصادی در بخشهای کشاورزی ، ابزی پروری و دامداری گردید. در بیشتر اوقات افزایش جمعیت و یا افزایش مصرف سرانه باعث افزایش تقاشا برای کالایی خاص می گردد. از طرف دیگر با توجه به سرمایه گذاریهای دولتها و نیز پیشرفت تکنولوژی میزان عرضه آب نیز ممکن است افزایش یابد. در این حالت که هر دو بخش عرضه و تقاضا افزایش می یابند آنچه که اهمیت می یابد نسبت این دو متغیر است . اگر نرخ رشد تقاضا از عرصه بیشتر باشد انگاه اسیب پذیری در قبال خشکسالی در سالهای آتی بسیار محتمل خواهد بود مگر اینکه این روند حالت عکس بخود گیرد.

3- برنامه ریزی مقابله با خشکسالی :

خشکسالی بخشی طبیعی و بالقوه از شرایط اقلیمی هر منطقه حتی مناطق پربارش است . این پدیده از سایر بلایای طبیعی پیچیده تر و بخشهای بیشتری از جامعه را تحت تاثیر قرار میدهد و به اندازه سیل و طوفان خسارت ببار می آورد. بر اساس مطالعاتی که در ایالات متحده امریکا صورت گرفته برآورد میگردد که سالانه بین 6 تا 8 میلیارد دلار خسارات ناشی از خشکسالی در بخشهای مختلف کشاورزی ، حمل و نقل ، گردشگری ، انرژی و... است. این براورد بدون در نظر گرفتن تاثیرات اجتماعی و زیست محیطی است که قابل ارزش گذاری نیستند. در جهت روشن تر ساختن مبحث کافی است که نگاهی به چند سال اخیردر کشورمان بیاندازیم تا دریابیم که خشکسالی تا چه حدی میتواند گسترش و دوام یابد.بر اساس مطالعاتی که در سال 1380 توسط سازمان ملل در ایران صورت گرفت در طی سه سال خشکسالی (1380- 1378) بیش از 6/ 2 میلیارد دلار خسارت به بخشهای مختلف وارد گردید. بیش از 5/2 میلیون هکتار از اراضی آبی ، 4 میلیون هکتار از اراضی دیم ، 1/1 میلیون هکتار از باغات دجار خسارت شده اند. تولید محصولات بویژه گندم و جو یبن 75-35 درصد کاسته شده و 75 میلیون راس دام تحت تاثیر اثرات خشکسالی واقع شده اند. علاوه بر این خسارات اقتصادی بساری از تالابهای بین المللی کاملا خشک گردیده و خسارات شدیدی به تنوع بیولوزیکی شامل گیاهان و جانوران وارد امده است . از دیگر خسارات ناشی از خشکسالی میتوان به طغیان انواع افتهای کشاورزی اشاره داشت که باعث مرگ تدریجی درختان و سایر محصولات کشاورزی میگردد. شیوع افتها به قدری نگران کننده بود که در خشکسالی اخیر دولت برای خرید انواع لاروهایی که به مزارع مردم جوم آورده بودند اعتبار خاصی در نظر گرفته بود . بر همین اساس در شهرستان گناباد کشاورزان حدود 283 کیلوگرم لارو را جمع آوری و به قیمت هر کیلو 8000 ریال به دولت فروختند. در طی سالهای هفت سال گذشته خشکسالی نه تنها در مناطق جنوب و جنوب شرق کشور که به لحاظ تاریخی سابقه وقوع خشکسالی را دارند بلکه در مناطق پربارش شمال و غرب کشور نیز خودنمایی کرد.تمام استانهای کشور به جز یک استان با خشکسالی دست و پنجه نرم کردند و 90 درصد مردم با مشکل کمبود اب شرب مواجه گشتند.

جدول شماره 1- میزان کاهش بارش در استانهای مختلف ( 2001-1998 میلادی)

متوسط سه ساله 80-79 79-78 78-77 استان

61- 78- 76- 30- سیستان و بلوچستان

52- 57- 55- 45- بوشهر

50- 51- 55- 43- هرمزگان

48- 58- 60- 27- کرمان

46- 47- 61- 29- فارس

43- 29- 51- 49- کرمانشاه

40- 16- 52- 53- ایلام

40- 39- 44- 37- چهارمحال و بختیاری

40- 45- 25- 49- کردستان

36- 32- 35- 41- آذربایجان غربی

35- 39- 51- 16- کهکیلویه و بویراحمد

34- 40- 52- 10- خراسان

33- 20- 37- 43- تهران

31- 28- 33- 33- آذربایجان شرقی

31- 2- 35- 56- مرکزی

30- 27- 17- 45- زنجان

29- 5- 41- 42- سمنان

28- 11- 58- 14- اصفهان

27- 12- 15- 53- قزوین

27- 7- 32- 43- لرستان

26- 19 41- 56- همدان

24- 26- 42- 3- خوزستان

22- 25- 7- 33- گلستان

16- 20- 3 30- اردبیل

17- 30- 9- 13- مازندران

13- 25 30- 34- گیلان

2- 6- 83- 83 یزد

1 47 14- 31- قم

این نکته را نباید از نظر دور داشت که خشکسالیهای دوره اخیر در سطح جهانی گسترش داشته است .

بعنوان مثال طق همین دوره ( 2001-1998 میلادی ) کشور امریکا نیز با یکی از بدترین خشکسالیهای قرن مواجه گردید. در امریکا نیز گستره خشکسالی از مناطق مستعد خشکسالی در شرق این کشور به مناطق پرباران غرب کشیده شد. در هر حال تاثیرات فزاینده خشکسالی موید روند رو به افزایش اسیب پذیری حامعه حهانی در قبال این پدیده است .

میزان اسیب پذیری جوامع انسانی در قبال پدیده خشکسالی بشدت تحت تاثیر عواملی چون:رشد جمعیت ، تغییرات جمعیتی ، مشخصه های آماری ، میزان توسعه یافتگی و سطح تکنولوژی ، روند و الگوی مصرف آب ، سیاستهای دولت ، رفتارهای اجتماعی و سطح آگاهیهای زیست محیطی قرار دارد. این عوامل همیشه دستخوش تغییر و تحول هستند و لذا به تبع این تغییرات میزان آسیب پذیری نیز ممکن است کم یا زیاد گردد. بعنوان مثال افزایش جمعیت نیاز به آب را بالا خواهد برد و بنابر این میزان تنش های ناشی از کمبود آب گسترش یافته و مردم بیشتری را در چالش قرار خواهد داد.

هر جند خشکسالی نیزیک بلیه طبیعی است ولی بشر قادر است با اتخاذ سیاستها و راهکارهایی میزان اسیب پذیری خود را همانند سایر بلایای طبیعی کاهش دهد( مدیریت خطرrisk management ( .

برنامه ریزی در جهت کاستن از تاثیرات خشکسالی این امکان را به سیاستگزاران میدهد که با هزینه های بسیار کمتری بتوانند در مقابل این پدیده مبارزه کنند. به تعویق انداختن این مقابله و مبارزه تا شرایط بحران میزان اعتماد به نفس مردم را پایین اورده و انها را بشدت وابسته به دولتمردان و متولیان امر میسازد. برنامه ریزی جهت مقابله با خشکسالی هر جند بسیار اساسی است اما با موانع متعددی مواجه است از قبیل :

- عدم شناخت علمی ، کافی و بموقع سیاستگزاران و سیاستمردان از پدیده خشکسالی.

- عدم برنامه ریزی یا اولویت گذاری پایین نسبت به این پدیده در مناطقی که خشکسالی در آن مناطق بندرت روی میدهد.

- کمبود اعتبارات و تخصیصهای دولتی

تراریوم

رضا بهبودی — Sun, 21 Nov 2010 15:00:22 GMT

تراریوم (Trurumm)

اشاره:

پرورش و نگهداری گل وگیاهان از گذشته مورد توجه وعلاقه جوامع بشری بوده و بصورت های مختلف در باغها ، خیابان ها ، درون منازل و حتی بصورت مناظر و طبیت در آثار هنری و ادبی مورد استفاده قرار گرفته ولیکن امروزه با توجه به افزایش رو به رشد جمعیت ، مشغله ها وگرفتاری های مردم ، عدم وجود فضا و امکانات کافی برای ایجاد یک باغجه بویژه در محیط های آپارتمانی و صرف وقت و حوصله زیادی برای پرداختن به این امر و نگهداری ومواظبت از گیاهان توسط علاقمندان به طبیعت کاسته و یا بعضاً وجود نخواهدداشت اما از آنجایی که زندگی با گیاهان بویژه زینتی سبب آرامش روح و روان انسان می گردد و اصولاً با توجه به بررسی های انجام گرفته ثابت شده است که وجود گیاه در هرمکانی سبب افزایش راندمان کار شده و افرادی که در چنین محیطی شادابترو سرحالتر از افرادی هستند در مکانهای فاقد گیاه کار می کنند.در این میان به موازات پیشرفت روز افزون سطح فرهنگ جوامع بشری از حجم اعتقادات خرافاتی کاسته شده و قدرت بشرنیز فزونی می یابد تا بطور فزاینده ای از حقایق هستی آگاهی یابد گیاهان بویژه گل حقیقی موجوددر همه عصرها بوده است و اهمیت و قابلیت استفاده از آن در چند دهه اخیر روشن تر و عملی تر شده است.بطوری که امروزه نقش گیاهان در زندگی انسان آنچان نمایان است که می توان گفت زندگی انسان بدون گل وجود نخواهد داشت لذا جهت حفظ وبهره گیری از اثرات مهم گیاهان بویژه گل در زندگی اجتماعی با توجه به اینکه ایجاد فضای سبز و یا باغچه بویژه در محل سکونت هر انسانی میسر نمی باشد ایجاد تراریوم برای رسیدن به این اهداف می تواند یک روش ایده آل باشد.

تراریوم در لغت به معنی باغ شیشه ای است که اولین بار توسط یک پزشک جراح انگلسی بنامNatanail Ward در سال 1829 ایجادشد . البته این کارکاملاً اتفاقی بود و طی یک تجربه ای که هیچ ربطی به باغبانی نداشت دکتر وارد آن را کشف کرد .در واقع او می خواست پرورش دادن و تغییر و تحول پیله ای پروانه را امتحان نمایداما متوجه شد که آلودگی هوای حاصل از کارخانه های لندن که نزدیک منزلش بود مانع از رشد آنها می شود در طی دوره مشابهی دکتر وارد چرخه زندگی پروانه ها را در شرایط طبیعی مورد بررسی قرار داد به این شکل که او شفیره پروانه ای را در یک ظرف مربای قرار داد و سپس مقداری خاک درون آن ریخت بعداز چند هفته دکتر وارد یک گیاه درون آن مشاهده کرد و این گیاه از بذری که درون خاک حاصل شده بود او فهمید وقتی گیاه رطوبت را از طریق سطح برگهایش از دست می دهد رطوبت روی دیواره شیشه تجمع می یابد و شکل آب در آمده و مجدداً به کف ظرف برمی گردد این چرخه پایدار باران

Cycle) (Rain درون ظرف ، یکسری شرایط ایده ال برای رشد کامل و سالم گیاه فراهم می کند. دکتر وارد فهمید که این پدیده امری ضروری برای بازگشت مقداری از آب به گیاه برای جلوگیری از خشک شدن آن است و بعد از گذشت چند هفته گیاه بدون هچگونه مراقبتی به رشد خود ادامه داد وی نیز دو باغ شیشه ای (تراریوم) کوچک تهیه کرد که در آن سرخس و نوعی گیاه از خانواده غلات کاشته بود و آنها را با کشتی به سیدنی استرالیا فرستاد و در طول سفر که به مدت هشت ماه به طول انجامید و علیرغم تغییرات فاحش درجه حرارت در طول سفر گیاهان به خوبی رشد کردند و صحیح و سالم به استرالیا رسیدند و مجدداً در شرایط مشابهی آنها را به لندن باز گرداند و بیش از یکصد و پنجاه سال پیش این ظروف برای رشد و جابجایی گیاهان مورد استفاده قرار می گرفتند و امروزه نیز خیلی از خزانه داران ، باغبانها ، گیاه بازان از این ظروف برای کشت گیاهان استفاده می کنند و بیشتر جنبه تزئینی دارد.

ترایوم عبارت است از محیطی برای پرورش و نگهداری گیاهان و یابه عبارت دیگر محیطی برای ایجاد ریز اقلیمی با رطوبت بالا برای گیاهان که اکثراً بومی جنگل های مرطوب جنوب و مرکز آمریکا و جنوب شرقی آسیا و آفریقا هستند و عملاً سازگار با هم نیز می باشند و در یک ظرف سربسته رشد می کنند گفته می شود.این محیط با توجه به ویژگیهای یک گلخانه که فضای مرطوب و ایده آلی برای رشد گیاه فراهم می کندطراحی شده است و با توجه به ابعاد آن امکان قرار دادن انواع و اقسام گلها و گیاهان را در اندازه های کوچک و بزرگ در کنار فراهم می کندو چون رطوبت در آن در یک چرخه حفظ می شود به توجه بسیار کمی نیاز دارد پرورش و نگهداری گل وگیاه در این محیط نه تنها به خاطر زیبایی صورت می گیرد بلکه دارای فواید عملی و علمی نیز می باشد از این محیط می توان برای سبز کردن بذر گیاهان مختلف مثل سبزیجات استفاده کرد به این صورت که در داخل آنها به این صورت که در داخل آنها قطعه ای کاغذ از نوع کاغذ های خشک کن و یا قسمتی از یک پوشه غیر روغنی که می تواند رطوبت را رد خود نگه دارد قرار دادو سپس با افزودن مقداری از آب بذر مورد نطر را روی آن کاشت و بعد از آن ظرف راکه واقع محیط مناسب و مساعدی جهت زشد گیاه مورد نطر فراهم آورده را باید در محلی گرم و نسبتاً روشن در حالیکه درب آن را بسته است قرار داد و پس از جوانه زدن گیاه را بایدبه محل اصلی انتقال داد.

از تراریوم می توان برای انواع گیاهانی که در محیط طبیعی منازل امکان نگهداری از آنها امکان ندارد استفاده نمود و از طرفی این شیوه مناسبی برای آموزش رشد گیاهان و نحوه اثر متقابل بین گیاه ومحیط به دانش آموزان باشد استفاده از تراریوم بجای یک دسته گل که اصولاً مردم در مناسبت های مختلف بعنوان هدیه به همدیگر می دهند جایگزین خوبی باشد زیرا ار یک طرف بسیار زیبا و طراحی جذاب آن می تواند چشم گیر باشد و از طرف دیگر ماندگاری و دوام بیشتری داشته باشد.

ظروف تراریوم:

بطور کلی ظرف مورد استفاده جهت محیط تراریوم دونوع باز و بسته است و اصولاً مواردی که می توان به آن اشاره نمود شامل آکواریوم ، پارچ دهان گشاد ، تنگ ماهی ، شیشه مربا ویا ظروف شیشه ای بدون استفاده در طرح و شکلهای گوناگون می باشد. در یک تقسیم بندی ساده با توجه به شکل ظروف مورد استفاده به سه دسته یا گروه ذیل تقسیم کرد:

• محفظه های چهارگوش

• جامها و محفظه های دهان گشاد و ظروف گرد

• بطریها و ظرفهای که دهانه تنگ دارند و کشت گیاهان درآنها به سختی انجام می گیرد و نیازی به در پوش ندارد.

اندازه گیاه عامل مهمی برای اتنخای ظروف می باشد از طرفی ظرف انتخابی باید اجازه نفوذ نور کافی به داخل جهت استفاده گیاه در فرآیند فتوسنتز را بدهد.شیشه هاش مات و رنگی گزینه های خوبی نخواهد بود و در صورتی که از شیشه های رنگی استفاده می شود حداقل سعی کنید شیشه های انتخابی کمرنگ باشد ودر ضمن از گیاهان سایه دوست استفاده شود هرچند در این محیط گیاهان جالبی با این شرایط رشد نخواهندیافت.دقت شود ظرف انتخابی ترک یا خراشیدگی نداشته باشد و قبل از استفاده استرلیزه شود که این امر با آب داغ یا مایع شوینده میسر می شود و اگر ظرف انتخابی درب درا است دقت شود که درب آن مانع ورود و خروج آب شود.بطور کلی ظروف چهار گوش برای تراریوم عالی بوده و کاشت در آنها به دلیل سهولت انجام کار بسیار مناسب است این ظروف دهان گشاد ترین ظرفها برای تراریوم می باشند و اندازه آنها برحسب سلیقه ، نوع کار ، فضا و اندازه گیاه متفاوت می باشد ازطرفی وقتی این ظروف مانند تنگ ماهی ، جامهای دهانه گشاد ویا حبابهای شیشه ای به تراریوم تبدیل می شوند منظره جالبی به خود می گیرند و در واقع اینگونه ظرف ها عمدتاً به خاطر داشتن یک انحنا در قسمت میانی جای کافی برای رشد گیاهان جوان دارند.استفاده ازظرفهای دهانه تنگ یا بطریهای دارای فضای مناسب به دلیل سختی کاشت گیاه درون آنها و معدود و محدود بودن گیاهان و همچنین تنگی درب ورودی به اندازه ظروف دهانه گشاد مرسوم نیستند.

انتخاب گیاه:

در تراریوم انتخاب گیاه از اهمیت زیادی برخوردار می باشد لذا گیاهانی که رشدشان سریع نیست بهترین انتخاب هستند. از طرفی در نظر گرفتن مواد غذایی و نیازهای گیاهی ازجمله آب ، نور،وغیره... وسازگاری گونه های انتخابی نباید فراموش شود. با این وصف انتخاب گیاهان با ارتفاع ، شکل و رنگ متفاوت منظره ای زیبایی ایجادمی کند از جمله گیاهان که می توان در تراریوماستفاده نمود عبارتند از:بگونیا ، پرسیاوشان ، دیفن باخیا ، دراسنا ، مارانتا ، فیلودندرون، بنفشه های آفریقایی ، برگ بیدی ، سرخس نر ، فیکوس.

ضمناً همه گیاهان باید عاری از آفت و بیماری باشند وهر برگی که علامت بیماری دارد یا زرد شده است نیز جدا شود.

بستر تراریوم و شرایط محیطی مناسب:

بستری که برای تراریوم تهیه می شود بسیار اهمیت دارد در واقع اگر بستر مناسبی انتخاب شود کشت موفقیت آمیزی حاصل نمی شود بنابراین باید دانست گیاهانی که با یکدیگر متفاوتند ممکن است به خاک مشابهی احتیاج داشته باشندبه همین جهت باید گیاهانی را که از جهت مختلف باهم

فرق دارند در گروهایی دسته بندی کرد که از لحاظ خاک احتیاجات یکسانی دارند.

خاکی که برای تراریوم انتخاب می شود از چندین لایه تشکیل شده که هر یک شرح داده می شود.

• مواد زهکشی: لایه زیرین به اندازه 1 الی 3 سانتیمتر شامل سنگ ریزه های درشت و یا حتی تیله خرده است .این لایه برای زهکش استفاده می شود زهکش خوب برای کمک به خروج آب اضافه از محیط اطراف ریشه بسیار مهم است و نیز ایجاد تعادل بین هوا و آب ظرف کمک کند. آب اضافی اطراف ریشه در تراریوم ها باعث جلوگیری از جذب اکسیژن از هوای خاک خواهد شد و اگر زهکش در یک تراریوم وجود نداشته باشد یا مناسب نباشد گیاه زرد خواهد شد و نهایتاً می میرد که علت آن کمبود اکسیژن و وجود آب اضافه است.زهکش در تراریوم می تواند با سنگ شکسته ها ، سنگ ریزه ها ،قطعات شکسته سفال و غیره ... ایجاد شود البته می توان با شن های رنگی طرحهای زیبایی به زهکش داد که به هنر تزئین شن می گویند. در ظرفهای کوچک بهتر است لایه های زهکشی حذف شود ولی باید توجه داشت که آب به میزان لازم به گیاه داده شود تا از جمع شدن آب در خاک جلوگیری به عمل آید.از سنگهای مرمری و آهکی به هیچ وجه استفاده نشود زیرا بعداز مدتی آهک آنها در آب حل شده و پس از مدتی خاک قلیایی می شود.بزرگترین خطر برای گیاهان کاشته شده درظروف شیشه ای احاطه شدن ریشه ها توسط آب است که وجود زهکش در این زمینه اهمیت خود را بخوبی نشان می دهد.

• لایه جداکننده: هدف ازاین لایه که روی لایه زهکش قرار می گیرد جلوگیری از مخلوط شدن خاک با زهکش است بهترین مواد مورد استفاده برای این لایحه خزه اسفاگنوم است زیرا از برگها و ساقه های استریل تشکیل شده است که خود وسیله ای برای سالم نگه داشتن بستر ار بیماریها و آفات می باشد.البته گاهی از پشم شیشه ، صفحه های پلاستیکی مشبک و خزه معمولی استفاده می شود و تنها اشکال این مواد این است که پس از مدتی پوسیده می شوند.

• پودر زغال : این لایه که روی لایه جداکننده قرار می گیرد با هدف گرفتن بوی تراریوم است که منشاء این بوها عمدتاً باکتریها هستند که اجزای موجود در بستر را تجزیه می کنند و این عمل باعث تولید ترکیبات بودار می شود.

• مخلوط خاک: یک مخلوط خاک که در سطح لایه پودر زغال پخش می شود که اصولاً خاکی برای این کار مناسب است که برای طیف وسیعی از گیاهان در درون تراریوم بتوان استفاده کرد. یک مخلوط خاک مناسب معمولاً خاک گلدانی است که از دوقسمت خاک لومی ، یک قسمت موادآلی ، یک قسمت پرلایت باغی تشکیل شده است.قابل ذکر است که مخلوط برای دسته های مختلف گیاهان قدر مختلف خواهد بود بعنوان مثال خاک مناسب برای کاکتوسها و گیاهان گوشتی مخلوطی از خاک لومی ، مواد آلی ، پرلایت و شن درشت و یا در قسمت خاک برگ و یک قسمت سنگریزه می باشدو یا خاک مناسب برای گیاهان جنگلی مخلوط خاک لومی و مواد آلی ، پرلایت باغی یا دو قسمت خاک برگ و یک قسمت ماسه و دو قسمت تورب است.از طرفی خاک مناسب برای گیاهان گرمسیری می تواند به دو شکل تهیه شود.یک شکل آن از دوقسمت خاک شنی و یک قسمت تورب ویک شکل دیگر از دوقسمت خاک باغچه ، یک قسمت تورب و یک قسمت ماسه.

یکی از مهمترین قسمتهای تهیه خاک استریل کردن آن است علت انجام این عمل حذف بذور علفهای هرز و زودودن خاک از وجود قارچها و بیماریهاست که احتمال وجودشان در خاک می رود.برای استریل کردن خاک باید تدریجاً خاک را بصورت لایه های نازک در یک ظرف مسطح پهن کرد و در آون در درجه حرارت 180 فارنهایت برابر 82 درجه سانتیگراد به مدت 30 دقیقه نگه داشت.

گاهی ممکن است استفاده از خاکبرگ استفاده شود که اولاً باید کاملاً پوسیده باشد ثانیاً برای استریل کردن آن کافی است که بسته های پلاستیکی را به صورت دربسته به مدت 30 دقیقه در آب جوش قرار داده و سپس استفاده شود.استفاده از بستر های تجاری نیز در تراریوم خوب بوده و در صورتی که مقدار مواد بستری که استفاده می شود کم باشد بهتر است ا زاین بستر ها استفاده شود. این خاک ها که در گلفروشیها و فروشگا های کشاورزی به فروش می رسند معمولاً ضد عفونی شده هستند و علاوه بر این چون ترکیب مناسبی از خاکبرگ وخاک باغچه و غیره... در آنها وجود دارد هم مختلفند و هم ماده غذایی لازم برای گیاه در آنها وجود دارد.

باید توجه داشت که نباید در تراریوم های در بسته از کود استفاده کرد چون وقتی که کود تجزیه می شود گاز آمونیوم حاصل شده و ایم گاز باعث سوختن گیاه و نهایتاً مرگ ناگهانی گیاه را در بردارد.اصولاً عدم موفقیت بسیاری از تراریوم ها در نتیجه کود بیش ازاندازه می باشد و در نظر داشتن این نکته که کمتراز یکسال بعد از کاشت برنامه ای برای کود دادن نباید داشت حائز اهمیت است.اگر گیاهان به زرد گرائیدند و یا قدرت رشدشان بدون هیچ دلیلی مشخصی کم شود دادن کود سبکی که بصورت محلول با آب است به نسبت 1به4 گیاهان خانگی موثر می باشد. پس از کاشت گیاهان را با اسپری آبیاری کرده که در این صورت برگهای آنها تمیز نیز می شود.

باتوجه به شناخت تراریوم می توان نتیجه گرفت این نوع کاشت می تواند را حل مناسبی برای کسانی باشد که در عین علاقمندی به گلکاری و پرورش گیاهان بویژه گلهای زینتی و همچنین کسانی که در صدد ایجاد فضایی زیبا و با طراوت درآپارتمایشان به لحاظ کمبود فضای محدود به خصوص جاهایی که به خاطر گرم و خشک بودن هوا پرورش بسیاری از گیاهان امکان ندارد و یا وقت زیادی را نمی توانندصرف این کار کنند، باشد.

کشاورزی دقیق، تکنولوژی نوین در مدیریت مزرعه

رضا بهبودی — Sat, 23 Oct 2010 11:13:15 GMT

بی شک مساله غذا و امنیت غذایی یکی از اساسی ترین و مهمترین چالش های عصر حاضر و آینده است. افزایش جمعیت جهان از یکسو و استفاده از حداکثر وسعت زمینهای قابل کشت، مسیر حرکت بشر را از تلاش در جهت افزایش سطح زیر کشت به سمت افزایش عملکرد در واحد سطح سوق داده است. و لذا متخصصین علوم کشاورزی سالهاست که دو موضوع «به زراعی» و «به نژادی» را به عنوان استراتژی های اصلی و کلی جهت تامین آینده غذایی بشر برگزیده اند. در این راستا متخصصین اصلاح نباتات به سمت تولید ارقام اصلاح شده و پرمحصول، دانشمندان علوم ژنتیک و بیوتکنولوژی کشاورزی به سمت دستکاریهای ژنی گیاهان و متخصصین علوم زراعی نیز به سمت اصلاح سیستمهای زراعی موجود و ابداع سیستمهای نوین مدیریت مزرعه روی آورده اند.

در این میان مساله کمبود آب و حساسیت های قابل درکی که در سالیان اخیر در قبال موضوع حفظ محیط زیست و حفظ منابع انرژی ایجاد شده است و نظر به اینکه سیستمهای سنتی کشاورزی با مدیریت غلط آب و از طرفی مصرف بی رویه کودها، علفکشها و آفت کشهای شیمیایی از مهمترین منابع آلودگی محیط زیست بوده است. لذا متخصصین علوم زراعی در سالیان اخیر بدنبال شیوه های نوینی در مدیریت مزرعه بوده اند که علاوه بر بهینه سازی مصرف نهاده ها، عملکرد را نیز افزایش داده و در نهایت بازده اقتصادی تولید را بالا ببرد.

در جهت چنین هدفی بود که از اوایل دهه اخیر موضوع کشاورزی دقیق مطرح شده است. بدیهی است در سطح یک مزرعه هر چند کوچک با متغیرهای مختلفی مواجه هستیم. تفاوت ویژگی های خاک قسمتهای مختلف مزرعه از یک سو و نیازهای تفاوت گیاهان بخشهای مختلف مزرعه از دیگر سو و نیز سایر عوامل متغیر در سطح مزرعه نیازمند اعمال مدیریت متغیر و متناسب با هر قسمت از مزرعه می باشد که نیاز به چنین مدیریت متغیری فلسفه اصلی پیدایش سیستم کشاورزی دقیق بوده است.

کشاورزی دقیق که گاهی آن را کشاورزی «خاص مکانی» نیز می نامند، یک نوع نگرش جدید در مدیریت مزرعه است. به عبارتی ساده تر، کشاورزی دقیق سیستمی است که تولیدکنندگان کشاورزی می توانند بوسیله آن تغییرات ۳ و غیریکنواختی های داخل مزرعه را شناسایی کرده و سپس با مدیریت این تغییرات در جهت افزایش محصولات زراعی و افزایش بهره وری گام بردارند. به بیان دیگر کشاورزی دقیق یک استراتژی مدیریتی است که جزئیات و اطلاعات مربوط به هر قسمت از مزرعه را به کار گرفته و مدیریت دقیقی بر نهاده ها اعمال می کند. در این نوع سیستم اطلاعات ویژه نوع خاک و کیفیت تولید هر قسمت کوچک از مزرعه جمع آوری شده و مقدار نهاده متناسب با آن قسمت بصورت بهینه بکار برده می شود. فلسفه ای که کشاورزی دقیق بر آن استوار است این است که برای افزایش بازده اقتصادی و کاهش آلودگی محیط زیست، نهاده های کشاورزی و مواد شیمیایی مصرفی همچون کودهای شیمیایی، آفت کشها و علٿ کشها دقیقا به همان میزان مورد نیاز هر بخش کوچک از مزرعه بکار برده شود، نه بیشتر و نه کمتر.
علی رغم اینکه در نگاه اول کاربرد کشاورزی دقیق مدیریت پیچیده ای را می طلبد و از طرفی توجیه اقتصادی چنین سیستمی با تردیدهایی مواجه است اما بنظر می رسد با توجه به چالشهای عمده ای که جهان امروز در زمینه آب، غذا، آلودگی محیط زیست و منابع انرژی با آنها مواجه است، نسلهای آینده ناگزیر به روی آوردن به چنین شیوه هایی خواهند بود. هر چند که در حال حاضر نیز این نوع سیستم مدیریت مزرعه در کشورهای پیشرفته بویژه آمریکا در حال تبدیل به سیستم رایج کشاورزی می باشد. سهولت دسترسی به ابزارها و تکنولوژی پیشرفته در این کشورها و همچنین سطح وسیع اغلب مزارع از دیگر عوامل روی آوردن این کشورها به این نوع سیستم کشاورزی می باشد. از طرٿ دیگر حساسیتهایی که در کشورهای توسعه یاٿته نسبت به خطرات زیست محیطی و بیولوژیکی محصولات کشاورزی حاصل از دستکاری های ژنتیکی ایجاد شده است کشاورزان این کشورها را به استفاده از سیستم های به زراعی جهت افزایش عملکرد در واحد سطح راغب تر می کند. البته بدیهی است چنین سیستم مدیریتی با توجه به تکنولوژی و ابزار پیشرفته ای که می طلبد بیشتر در مزارع وسیع قابل اجرا و دارای توجیه اقتصادی خواهد بود. و بنظر می رسد بر خلاف کشورهای پیشرفته که توجه ویژه ای به این نوع سیستم کشاورزی نشان داده اند، کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته همچنان استفاده از ارقام اصلاح شده و در برخی موارد محصولات بیوتکنولوژی را بر استفاده از چنین شیوه هایی ترجیح دهند. هر چند عصر آینده ملزومات دیگری را می طلبد.

چگونه گلخانه بسازیم؟

رضا بهبودی — Thu, 21 Oct 2010 20:32:58 GMT

یک گلخانه ، وسیلهای برای تغییر محیط اطراف گیاهان و بهبود شرایط رشد میباشد. گلخانهها در چند مورد قابل استفادهاند. بعضی از گلخانهها برای عملیات سالیانه مورد استفاده قرار میگیرند، در حالیک ه بعضی از آنها فقط برای پرورش گیاهان در فصلهای بهار و پاییز ساخته میشوند. در بعضی از شرایط آب و هوایی ، برای پرورش تعدادی از گیاهان در تابستان (مانند گوجه فرنگی) ، که در شرایط بیرون قابل کشت نیستند، گلخانه مورد نیاز میباشد...

چگونه گلخانه بسازیم؟

● ساختمان گلخانه

هزینه ساخت گلخانه بطور کلی به اندازه و ماده پوشش دهنده آن بستگی دارد. ساخت گلخانه با پوشش شیشهای و قاب فلزی معمولا بیشترین هزینه را داراست. پوششهای دیگر مانند فایبرگلاس ، اکریلیک و پلی کربنات دارای هزینه متوسطی میباشند. پوشش پلی اتیلن با قاب چوبی دارای کمترین هزینه است. تجهیزات حرارتی و تهویه نیز هزینهای با توجه به ساختمان گلخانه و اندازه آن دارند.

ساخت گلخانههای خورشیدی نیز امکانپذیر است اما به مهندسی خاصی نیازمند میباشد. اسکلت یا قاب گلخانه از فلز یا چوب ساخته میشود. فضای بین لایههای پوششی را میتوان برای کمک به مقاومت در برابر وزش باد خالی از هوا نمود. گلخانه با اسکلت چوبی به آسانی ساخته میشود و انتخاب مناسبی برای سازنده است.

● گرمایش

محیط گلخانه معمولا بوسیله هوای داغ ، آب داغ یا بخار گرم میشود. گاهی اوقات گرما به صورت تکمیلی توسط گرمکنهای الکتریکی تامین میشود. انتخاب منبع حرارتی باید با توجه به هزینه اولیه تجهیزات و هزینه عملیاتی انجام گیرد. گرمکنهای الکتریکی هزینه اولیه کمی داشته اما معمولا هزینه عملیاتی بسیار بالایی دارند. گرمایش بوسیله آب داغ یا بخار از لحاظ هزینه نصب گران است، اما هزینه عملیاتی کمی دارد. گرمایش بوسیله هوای داغ با استفاده از گاز طبیعی یا نفت به عنوان سوخت بطور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد.

زغال سنگ و چوب هم میتواند به عنوان سوخت مورد استفاده قرار گیرد. البته هر کدام به مدیریت دقیقی نیازمند است. هر نوع گرمکن احتراقی برای جلوگیری از انباشت گازهای نامطلوب ، که موجب از بین رفتن گیاهان میشود، دریچهای به خارج گلخانه داشته باشد. بهترین گرمایش در حالتی انجام میشود که از کف صورت گیرد، چرا که بطور طبیعی هوای گرم به سمت بالا میرود. گیاهان اغلب دارای دمای مخصوص متوسطی برای رشد ایدهآل میباشند. دمای شبانه دارای بیشترین اهمیت است. با این وجود دمای روزانه بالا میتواند موجب از بین رفتن محصولات گلخانه شود.

● دیاکسید کربن و نور

دیاکسید کربن و نور برای رشد گیاهان ضروری میباشد. صبحگاهان با بالا آمدن آفتاب ، گیاهان فتوسنتز را آغاز مینمایند. میزان دیاکسید کربن در گلخانه ، به واسطه مصرف توسط گیاهان ، کاهش مییابد. با تجدید هوا میتوان میزان دیاکسید کربن را به اندازه میزان آن در محیط بیرون بالا برد. از آنجا که دیاکسید کربن و نور در فرآیند فتوسنتز مکمل یکدیگر هستند، با تامین روشنایی تکمیلی و تزریق دیاکسید کربن میتوان بازده سبزیجات و گلدهی محصولات را افزایش داد. دیاکسید کربن مایع ، یخ خشک و احتراق سوختهای بدون سولفور میتواند به عنوان منابع تامین دیاکسید کربن مورد استفاده قرار گیرد. شدت ، استمرار و پخش طیفی نور مرئی برای رشد گیاه ، مهم و حیاتی است. نور مورد نیاز معمولا توسط خورشید تامین میشود، مگر اینکه گلخانه در فصل زمستان فعال باشد.

● کنترل شرایط محیطی گلخانه

فعالیتهای شیمیایی صورت گرفته در فرآیند فتوسنتز گیاهان ، مستقیما متاثر از شرایط محیطی میباشد. فتوسنتز به عواملی مانند دما ، شدت نور و وجود آب و مواد غذایی وابسته است. تنفس گیاه نسبت به دما حساس میباشد. محدوده دمایی توصیه شده برای بیشتر گیاهان گلخانهای که منجر به بالاترین بازده فتوسنتزی میشود، چیزی بین ۵۰ تا ۸۵ درجه فارنهایت میباشد. بنابراین بدون توجه به اینکه گلخانه برای چه کاری مورد استفاده قرار میگیرد، باید محیط آن کنترل شده باشد. این کار برای سلامت گیاهان گلخانه ضروری میباشد.

● دما

دمای مناسب برای گلخانه توسط انرژی حاصل از تابش خورشید فراهم میشود و در صورتی که این انرژی کافی نباشد دما بوسیله حرارت تکمیلی تامین میگردد. گیاهان مختلف به محدوده دمایی متفاوتی نیاز دارند. برای مثال گیاهان گرمسیری به محدوده دمایی ۷۰ تا ۸۰ درجه فارنهایت نیازمند میباشند. دمای داخل گلخانه باید در روز در دمای موردنظر ثابت بماند؛ و درشب ۱۰ درجه فارنهایت پایینتر باشد. چهار روش برای ثابت نگه داشتن دما در حد مطلوب وجود دارد:

۱) جلوگیری از اتلاف حرارت

۲) ذخیره گرما

۳) اضافه کردن حرارت

۴) خارج کردن حرارت اضافی

دما ، مهمترین فاکتور محیطی در نزد کشاورزان میباشد. تنظیم کردن دما ، تاثیر مستقیمی بر روی رطوبت نسبی و سطح دیاکسید کربن دارد. تهویه میتواند بیشتر یا همه کنترل دمای مورد نیاز برای گلخانههای کوچک فصلی را به انجام برساند. گلخانههای بزرگتر ممکن است به فنهای الکتریکی (برای خنک کردن گلخانه در تابستان) و سیستمهای حرارتی برای شبهای سرد نیازمند باشند. با توجه به آنچه گفته شد، اغلب گیاهان دارای دمای مخصوص متوسطی برای رشد ایدهآل میباشند.

● رطوبت نسبی

رطوبت نسبی مقیاسی از مقدار آب موجود در هوا در یک دمای داده شده میباشد. میزان تنفس گیاهان متاثر از رطوبت نسبی هوای اطراف میباشد؛ زیرا که رطوبت نسبی ، اختلاف فشار بخار بین سطح برگها و هوای اطراف را تعیین میکند. رطوبت نسبی بین ۲۵ تا ۸۰ درصد ، تاثیر ناسازگاری برروی رشد اکثر گیاهان ندارد. رطوبت نسبی خارج از این محدوده میتواند مانع تنفس گیاه شده و به گسترش بیماریها کمک نماید. در ضمن رطوبت نسبی بالا موجب افزایش بیماریهای برگی در گلخانه میشود. رطوبت نسبی هوای داخل گلخانه بوسیله دمای سطوح داخلی تعیین میشود. کاهش جریان هوا و نیز کم شدن نرخ تعویض هوا ، منجر به افزایش رطوبت نسبی میشود.

یک گلخانهدار که دارای گلخانهای کاملا بسته با پوشش دو لایهای میباشد؛ باید از وجود امکانات تهویه کافی ، که برای کنترل رطوبت نسبی و نیز حداکثر دما لازم است، مطمئن باشد. رطوبت نسبی ایدهآل برای گلخانه چیزی بین ۵۰ تا ۶۰ درصد است. اگر رطوبت نسبی خیلی بالا باشد، شرایط برای حمله بیماریها به گیاهان فراهم میشود. اگر رطوبت نسبی خیلی پایین باشد، گیاهان از تنش آبی در رنج خواهند بود. رطوبت نسبی را میتوان با آبیاری کردن در صبح و بیرون راندن هوای مرطوب کنترل نمود. باید توجه داشت که هرگز نباید آبیاری را بعد از ظهر انجام داد.

● جریان هوا در گلخانه

گردش هوا در گلخانه ضروری است. وقتی که یک گیاه در معرض جریان هوای تازه خارج از گلخانه باشد، هوای تازه در نزدیکی برگها تامین شده و گیاه میتواند اکسیژن پس داده و از دیاکسید کربن تازه استفاده نماید. جریان هوا همچنین به پایین نگه داشتن رطوبت نسبی و کنترل دما در گلخانه کمک مینماید.

● چشم انداز بحث

گلخانههای تجاری به همه نیازمندیهای اشاره شده در بالا و حتی بیشتر از آن وابستهاند. در یک گلخانه تجاری هدف اصلی سود دهی است، برای رسیدن به این هدف ، گلخانه باید از لحاظ تآمین شرایط محیطی مطلوب کارآمد باشد. نور و دمای گلخانه باید بطور سخت و جدی کنترل شود. اخیرا کامپیوترها برای چنین کنترلهایی بطور گسترده مورد استفاده قرار گرفتهاند. همچنین وجود گازهای سمی و گرد و غبار در گلخانه ممکن است یک مشکل جدی باشد. این گازها شامل مونواکسید کربن ، اکسید نیتروژن و دیاکسید نیتروژن میباشند، که ممکن است از وسایل حرارتی متصاعد شوند.

توت فرنگی

رضا بهبودی — Wed, 20 Oct 2010 00:51:23 GMT

توت فرنگی گیاهی از خانواده گل سرخ است که با ظاهری خوشرنگ و کیفیتی خوش عطر از لذیذترین انواع توت ها محسوب می شود.

گل های توت فرنگی سفید رنگ و قسمت خوراکی ان در واقع نهج گل ان است که به تدریج بزرگ و به عنوان میوه مصرف می شود.

توت فرنگی به صورت خودرو در مراتع و جنگل ها وجود دارد و در کشور به وفور در نواحی شمال می روید...

توت فرنگی

توت فرنگی گیاهی از خانواده گل سرخ است که با ظاهری خوشرنگ و کیفیتی خوش عطر از لذیذترین انواع توت ها محسوب می شود.

گل های توت فرنگی سفید رنگ و قسمت خوراکی ان در واقع نهج گل ان است که به تدریج بزرگ و به عنوان میوه مصرف می شود.

توت فرنگی به صورت خودرو در مراتع و جنگل ها وجود دارد و در کشور به وفور در نواحی شمال می روید.

هم اکنون توت فرنگی در مزارع روباز و گلخانه پرورش می یابد.

ارقام توت فرنگی به گروه ارقام بهاره یعنی بوته هایی که در سال یک بار و ارقام چهار فصل که در سال بیش از یک بار میوه می دهد تقسیم می شود.

ارقام چهار فصل بسیار قوی رشد و خزنده است و از اواخر اردیبهشت تا اواخر تابستان و گاهی اوایل پاییز میوه می دهد.

● شرایط رشد توت فرنگی

خاک مناسب برای رشد بوته های توت فرنگی خاک سبک است و میزان اهک موجود در ان نباید از حد مجاز بیشتر باشد در غیر این صورت برگهای بوته این میوه زرد می شود.

از لحاظ اب و هوا در شرایط مرطوب و نسبتا گرم محصول دهی مناسبی خواهد داشت و باید اب کافی در اختیار گیاه توت فرنگی قرار گیرد.

این میوه در ارتفاع ۴۰۰ تا ۸۰۰ متری از سطح دریا می تواند رشد مناسبی داشته باشد.

این گیاه می تواند بدون پوشش کاه و کلش دمای تا پنج درجه زیر صفر را تحمل کند اما با پوشش ویژه تا هیجده درجه زیر صفر هم به راحتی به حیات خود ادامه می دهد.

از انجا که ریشه های توت فرنگی در سطح خاک و تا عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتی متری رشد می کند به کم ابی حساس است.

چنانچه دما ،رطوبت ، خاک ، نور در محیط گلخانه به خوبی کنترل شود می توان ۹ ماه سال از بوته ها ، توت فرنگی برداشت کرد.

● انواع کشت گلخانه ای

در کشت گلخانه ای سنتی که معمول است بوته های توت فرنگی در گلدان کاشته می شوند و در خاک هایی که ریشه گیاهی دارند و از پوسته نارگیل تولید می شوند رشد می کنند.

در این گلخانه ها در هر گلدان چهار بوته توت فرنگی کشت می شود که از هر بوته ۷۰۰ تا۸۰۰ گرم محصول وبا میانگین وزن هر توت۱۰ تا ۱۵ گرم برداشت می شود.

● چگونه از هر بوته توت فرنگی محصول بیشتری برداشت کنیم

کارشناس و پژوهشگران کشورمان برای استفاده بهینه از فضای گلخانه و افزایش ۲ برابری محصول در مقایسه با روش کشت گلخانه ای سنتی از روش گلدان های متحرک می کنند.

در این روش بوته های توت فرنگی در گلدان های متحرک و در کیسه حاوی خاک سبک کشت می شود و در هر ردیف تعداد بوته ها ۲ برابر بیشتر از روش گلدان های چهار گوش است.

در این گلخانه راهروهای ویژه عبور و حرکت باغبان حذف می شود اما با پایین و بالا بردن مکان های کشت بوته های توت فرنگی مسیر برای حرکت باغبان امکان پذیر می شود.

در فضای این گلخانه، نور ، دما ، رطوبت و میزان ابیاری با رایانه و تجهیزات مدرن کنترل می شود و با تزریق مواد غذایی مناسب به خاک از هر بوته به طور میانگین یک کیلو و ۴۰۰ گرم محصول توت برداشت می شود.

در این نوع گلخانه از روش ابیاری پاششی استفاده می شود که همین کار میزان مصرف اب را تا یک هجدهم ابیاری قطره های معمول در گلخانه ها کاهش می دهد.

اقای نیکخواه مجری طرح جدید کشت گلخانه ای توت فرنگی معتقد است :گرچه هزینه اولیه احداث این نوع گلخانه گرانتر از گلخانه های معمولی است اما فوایدی که از افزایش میزان محصول عاید باغداری می شود بسیار بیشتر از هزینه ای است که برای احداث این نوع گلخانه صرف شده است.

مجری طرح جدید کشت گلخانه ای توت فرنگی با اشاره به اینکه هم اکنون در کشور ۳۸۲۹ هکتار زیرکشت توت فرنگی است برداشت محصول را از این زمین ها ۳۸ هزار و ۴۹۴ تن اعلام کرد.

نیکخواه / رکورد وزن هر عدد توت فرنگی را در گلخانه های هلند ۵۰ تا ۶۰ گرم اعلام می کند و می گوید : رکورد وزن توت فرنگی در این گلخانه ۴۰ گرم است.

● چگونه کیفیت و تازگی توت فرنگی حفظ شود ؟

نگهداری توت فرنگی در مکان مناسب با دمای مناسب مهمترین شرط حفظ کیفیت و تازگی این محصول است.

برای اینکه توت فرنگی با ظاهری زیبا بدون له شدگی و ضربه خوردگی به بازار عرضه شود باید در چیدن ان دقت کافی شود.

میوه توت فرنگی باید با ظرافت و دقت خاصی با سه انگشت به ارامی از بوته چیده شود و بدون وارد اوردن هر گونه فشار در ظرف قرار گیرد و پس از بسته شدن در ظرف ان را در یخچال با دمای یک تا دو درجه سانتی گراد نگهداری شود.

این کار سبب می شود ارزش مواد غذایی موجود در توت فرنگی حفظ شود.

ظرافت , خبرنگار واحد مرکزی خبر

● نقش کندوی عسل در پرورش توت فرنگی

از انجا که زنبورها در گرده افشانی نقش موثری دارند این کار سبب می شود گل ها به خوبی بارور شود و میوه ای خوش ترکیب با طعم و مزه مطلوبی تولید خواهد شد.

اقای نیکخواه مجری طرح جدید کشت گلخانه ای توت فرنگی معتقد است زنبورها حتی در اندازه و وزن توت فرنگی موثرند به طوری که با وجود کندوی عسل در گلخانه / میوه درشت تر و شاداب تر تولید می شود.

این کارشناس وجود یک یا دو کندوی زنبور عسل را در بهبود کیفیت محصول توت فرنگی ضروری می داند .

● ارزش غذای توت فرنگی

از دیرباز همه قسمت های این میوه مصرف دارویی دارد به طور مثال از برگ و ریشه ان داروی (( تانن )) که برای درمان بیماریهای روده ای مفید و ضد اسهال است به دست می اوردند.

توت فرنگی منبع سرشار فیبر و در هضم غذا و جذب ان و تنظیم سوخت و ساز بدن مفید است.

این میوه از ویتامین ث غنی است انتی اکسیدان از دیگر املاح موجود در توت فرنگی می باشدکه عامل ضد سرطانی ان شناخته شده است .

توت فرنگی فاقد چربی اشباع شده است و کالری کمی دارد به طوری که ۸ عدد از این میوه حاوی ۵۰ کالری است.

دریافت روزانه یک واحد از این میوه که معادل ۸ عدد توت فرنگی است فشار خون بالا را کاهش می دهد و از گرفتگی عروق نیز جلوگیری می کند.

مصرف این میوه سبب سلامت و شادابی پوست می شود .

توت فرنگی اهن و کلسیم فراوانی دارد به همین علت در درمان بیماری کم خونی مفید است و به استحکام استخوان ها و دندان ها کمک می کند.

در این میوه ویتامین ب به اندازه کافی وجود دارد بنابر این در کاهش اضطراب و عصبانیت موثر است.

توت فرنگی اشتها اور است و می توان از ان برای باز کردن اشتهای کودکان برای خوردن غذا به صورت انواع دسر و اب میوه استفاده کرد.

اقای کیمیاگر متخصص بهبود تغذیه با تاکید بر خواص با ارزش غذای توت فرنگی می گوید : مخلوط کردن این میوه با خامه و شکر نه تنها ارزش غذایی توت فرنگی را از بین می برد بلکه سبب افزایش وزن و تشدید بیماریهای چربی خون ، فشار خون و گرفتگی عروق به علت وارد کردن چربی ها و قندهای مضر به این میوه می شود.

● تاریخچه توت فرنگی

توت فرنگی نخستین بار در قرن ۱۴ میلادی از جنگل های فرانسه به محیط گلخانه ها برای کشت منتقل شد و پس از ان در دیگر کشورها رواج یافت.

در ایران نیز رقم اصلاح شده این میوه در زمان صدارت اتابک اعظم در دوره قاجاریه از فرانسه وارد و به همین علت این رقم اتابکی خوانده شد.

اما توت فرنگی در کشور میوه ناشناخته ای نبود و در نواحی شمال کشور به صورت خودرو و به وفور می روید.

آموزش الکترونیک و کاربردهای آن در کشاورزی

رضا بهبودی — Tue, 19 Oct 2010 15:39:48 GMT

آموزش الکترونیک و کاربردهای آن در کشاورزی

چکیده

ما در عصری زندگی می‌کنیم که همه چیز آن دستخوش تغییرات بنیادی است. همراه شدن اینترنت با کامپیوتر نوعی از آموزش را به‌وجود آورده که از آن به آموزش الکترونیک تعبیر می‌شود. متأسفانه در کشور ما و در اکثر کشورهای دنیا, سنتی‌ترین و عقب مانده‌ترین قشر جامعه را کشاورزان تشکیل می‌دهند. اکثر آنان یا تحصیل نکرده‌اند و یا در دوران کودکی آن را رها نموده‌اند. نیاز به تداوم آموزش در بین این قشر از جامعه که تولید کننده یکی از نیازهای اساسی زندگی ما هستند، نسبت به سایر اقشار حیاتی‌تر است. از سویی، به خاطر محدودیت‌های موجود، امکان آموزش‌های گوناگون برای آن‌ها کمتر است. یکی از مناسب‌ترین گزینه‌ها برای حل این مشکل, استفاده از آموزش الکترونیک است. در این مقاله ابتدا به ارایه تعاریفی آموزش الکترونیک پرداخته می‌شود. سپس، مزایا و معایب این آموزش اشاره شده و در پایان نیز کاربردهای آموزش الکترونیک در کشاورزی جهان و ایران مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.

کلمات کلیدی: آموزش الکترونیک، کشاورزی، فناوری اطلاعات و ارتباطات

مقدمه

زندگی اثربخش در قرن بیست و یکم مستلزم شناخت ویژگی‌های این قرن است. ویژگی‌های اساسی این عصر‍‍، اطلاعات و جامعه اطلاعات - محوری است. امروزه، فناوری‌های اطلاعات به ما اجازه می‌دهند تا آموزش را متناسب با نیازها ارایه دهیم، زیرا از یک طرف محدودیت‌های گذشته را از بین می‌برند و از طرف دیگر، اختیاراتی را برای ما فراهم می‌آورند و به فراگیران اجازه می‌دهند تا نیازهای تحصیلی خود را در زمان مناسب خود برای یادگیری مرتفع سازند (17).

در کشاورزی با فراگیرانی با خصوصیات منحصر به فرد و مخصوص به خود سر و کار داریم. فراگیرانی که اکثراً بزرگسال بوده و همگی عهده‌دار مسولیت‌هایی در زندگی خانوادگی خود هستند. بزرگسالانی که برای مدتی از مطالعات آموزشی دور بوده اند، نیاز خواهند داشت که دامنه مهارت‌های مورد نیازشان را با مطالعه مجدد، مرور کنند. آن‌ها نیاز دارند که با صرف کمترین وقت در طول یادگیری، مهارت‌هایشان هر چه سریع‌تر زیاد شود(19). یک راه حل مناسب برای این مشکل می‌تواند آموزش از راه دور باشد. آموزش الکترونیک در عصر اطلاعات بی شک تحولات اساسی در روش‌های یادگیری و تدریس بوجود خواهد آورد. اما آموزش الکترونیک چیست؟ و چه کاربردی در کشاورزی دارد؟ مقاله حاضر تلاشی برای یافتن پاسخی مناسب به این سوال‌ها می‌باشد.

تعریف آموزش الکترونیک

· آموزش الکترونیک عبارت است از استفاده از فناوری اطلاعات در امر آموزش. این کار عمدتاّ از طریق نرم افزارها، اینترنت و یا تلفیقی از این دوصورت می‌پذیرد(4).

· آموزش الکترونیک، آموزش و پرورشی است که از تکنولوژی اطلاعات استفاده می‌کند مانند کامپیوتر و شبکه‌های ارتباطی. در بین همه‌ انواع آموزش الکترونیک، متداول‌ترین شیوه، روش آموزش بر پایه وب غیر همزمان است. بر خلاف آموزش‌های کلاسی قراردادی در این نوع آموزش، فراگیر می‌تواند در هر زمان و هر مکانی یاد بگیرد(21).

· آموزش الکترونیکی شامل تمامی آموزش‌هایی است که با استفاده از ابزارهای الکترونیکی، اعم از صوتی، تصویری، رایانه‌ای، شبکه‌ای و ... انجام می‌شود(17).

به‌طور کلی می‌توان گفت «آموزش الکترنیک» شیوه‌ای از آموزش‌های نوین است که در آن به وسیله کامپیوتر و اتصال آن به شبکه اینترنت، موضوع‌های درسی مختلف در پایگاه‌های متفاوتی به تعداد نامحدودی از فراگیران عرضه می‌شود که هر فراگیر می‌تواند بسته به نیاز و علاقه خود، در هر زمان و مکانی، با اتصال به شبکه و ورود به پایگاه مناسب، یک یا چند موضوع را انتخاب نموده و آموزش‌های مورد نیاز را درباره آن موضوعات از این پایگاه دریافت کرده و با پاسخگویی به سؤالات و مسایل پایان آن درس، به سراغ دروس بعدی برود.

مزایا و معایب آموزش الکترونیک

الف- مزایا و محاسن

برای آموزش الکترونیک، مزایای زیادی برشمرده‌اند که برخی از آن‌ها به شرح زیر می‌باشد:

· انعطاف در زمان و مکان: مهم‌ترین مزیت آموزش الکترونیک این است که به شرکت‌کنندگان اجازه می‌دهد تا برنامه‌های خود را تنظیم نمایند. انعطاف‌پذیری به شرکت‌کنندگان این فرصت را می‌دهد که تصمیم بگیرند چه زمانی و کجا به مطالعه بپردازند و چه مدت زمانی را صرف یادگیری نمایند. در این روش، جریان آموزش با برنامه کاری، وضع فرهنگی و اجتماعی و حتی مسئولیت‌های خانوادگی شرکت کننده تعارض ندارد(2). بدون مرز و زمان بودن، فراهم بودن امکان یادگیری در همه جا، همه وقت و برای تمام افراد از مزایای منحصر به فرد این‌گونه آموزش است(3).

· دسترسی زنان و دختران روستایی به آموزش: در روستا معمولاً برای درس خواندن و تحصیل دختران و زنان روستایی محدودیت‌هایی وجود دارد؛ چون اکثر اوقات امکان تحصیل بالاتر از پایه ابتدایی در روستای محل سکونت آن‌ها وجود ندارد و برای ادامه تحصیل یا باید به روستاهای بزرگ‌تر بروند و یا به شهرهای مجاور. حال اگر بتوان امکانات آموزش الکترونیک را در خانه و یا حداقل در روستای آن‌ها فراهم نمود، آن‌ها می‌توانند درس بخوانند و نیز می‌توان در کنار آموزش خواندن و نوشتن، مهارت‌های دیگر زندگی از قبیل خانه‌داری، کار در مزرعه و دامداری و... را نیز به آن‌ها آموخت.

· برقراری عدالت و مساوات : آموزش الکترونیک با ایجاد شرایط یکسان برای تمام فراگیران، به نوعی عدالت و برابری بین اقشار مختلف در مکان‌های متفاوت را برقرار می‌نماید. با استفاده از این شیوه آموزشی، کشورهای در حال توسعه یا کمتر توسعه یافته می‌توانند شکاف خود را با کشورهای صنعتی و پیشرفته کم کنند.

همچنین، آموزش الکترونیکی در روستا می‌تواند فاصله میان شهری و روستایی را کاهش داده و امیدهای نوینی در جامعه روستایی در جهت پویایی و تحرک در زمینه‌های تولید و بهره‌دهی ایجاد نماید و موجبات ترقی اقتصادی را فراهم آورد(8).

· جلوگیری از مهاجرت: در حال حاضر قسمت اعظم روستائیان، به خصوص جوانان به علل مختلف از قبیل اشتغال، تحصیل و ... به شهرها می‌روند که این امر مشکلاتی را هم در شهرها و هم در روستاها به وجود آورده است. وقتی امکان کار و اشتغال و تحصیل از طریق کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا برایشان فراهم باشد، نه تنها از مهاجرت آن‌ها جلوگیری می‌شود، بلکه عده زیادی از مهاجران نیز به محل زندگی گذشته خود رجوع می‌کنند.

· دسترسی آنی به حجم بالایی از اطلاعات: سهولت دسترسی به حجم بسیار بالایی از اطلاعات و دانش‌های موجود در جهان و دسترسی سریع و به موقع به اطلاعات در زمان بسیار اندک، از مزایای مهم این نوع آموزش محسوب می‌شود(9).

ب- چالش‌ها و تنگناها

آموزش الکترونیک علاوه بر مزیت‌ها و فواید بسیار آن، به خصوص در کشور ما با چالش‌ها و موانعی روبرو است که عبارتند از:

· نبود زیر ساخت مناسب در کشور: تمام تلاش‌ها و حرکت‌های دولتی و خصوصی در ارتباط با آموزش الکترونیک، در صورتی به نتایج مثبت و مثمر ثمری می‌رسد که زیر ساخت و امکانات اولیه این‌کار در سراسر کشور موجود باشد(10). برای دستیابی و جستجو در فضای گسترده اینترنت، بی تردید امکانات سخت افزاری، نرم افزاری و مخابراتی مناسبی مورد نیاز است که بسته به وضعیت، تدارک این ملزومات می‌تواند ارزان یا گران به حساب آید(16).

این حقیقت مورد پذیرش عموم است که فقط زمانی می‌توان از آموزش الکترونیک به خوبی استفاده کرد که فراگیران و معلمان دسترسی ساده و منظم به کامپیوتر همراه با اتصال به شبکه داشته باشند. این مشکل در مناطق شهری کشورهای پیشرفته وجود ندارد، اما در مناطق روستایی و حاشیه شهری وجود دارد(1).

این یک حقیقت است که هنوز بسیاری از روستاهای کشور از حداقل امکانات لازم برای زندگی محرومند. به نظر می‌رسد در روستایی که ساکنان آن برای برآورده کردن نیازهای اساسی خود از قبیل آب آشامیدنی، غذا، پوشاک و ... مشکل دارند، سخن گفتن از آموزش الکترونیک گزافه گویی باشد. در حال حاضر تعداد زیادی از روستاهای کشور از داشتن خط تلفن ثابت و حتی نعمت برق محرومند و تا فکری اساسی در این‌گونه موارد نشود، امکان اجرای آموزش‌های الکترونیک غیر ممکن است.

· هزینه اولیه نسبتاّ بالا: در بین ملزومات ذکر شده، تهیه ملزومات سخت افزاری و مخابراتی هزینه بر است؛ که گاهی فراهم‌آوری آن‌ها به سختی میسر است. این مساْله برای کشورهای در حال توسعه بسیار حادتر است(16).

· تداوم ارتباط و هزینه‌های پشتیبانی: بهای بهره‌برداری از اینترنت یک‌بار برای همیشه نیست و هزینه‌بر بودن آن، در طول زمان استمرار دارد. بهای اشتراک مخابراتی به نگهداری و پشتیبانی نظام‌های رایانه‌ای می‌تواند برای افراد و سازمان‌ها مسئله ساز باشد و آن‌ها را با هزینه‌های سنگینی مواجه سازد(16).

· نیاز به سواد رایانه‌ای: برای ورود به عرصه آموزش الکترونیکی قدم اول تسلط داشتن بر کامپیوتر در استفاده از آن است، به عبارتی دیگر، برای دستیابی به آموزش الکترونیکی لازم است که کامپیوتر به عنوان ابزار اصلی آموزش حضور داشته باشد و هر فرد مهارت استفاده از آن را بیاموزد؛ زیرا در این صورت است که آموزش الکترونیکی معنا پیدا می‌کند(21). در کشور ما در حال حاضر روز به روز ارایه خدمات الکترونیکی در حال گسترش است ولی به دلیل عدم اطلاع و آشنایی مردم با این خدمات، استفاده از آن‌ها هنوز فراگیر نشده است(11).

در بسیاری از نقاط دنیا هنوز مدت زیادی از شروع کار اینترنت نمی‌گذرد و بسیاری از افراد آشنایی چندانی با این محیط و امکانات آن ندارند. لذا رایانه گریزی افراد کار را دشوارتر می‌کند و آن‌ها را بیش از پیش از اینترنت دور می‌کند(16).

· آموزش به زبان غیر بومی: اکثر اطلاعات و مقالات موجود در اینترنت به زبان انگلیسی است که برای فهم و درک آن‌ها، تسلط به این زبان ضروری است. علاوه بر این، در مناطق مختلف روستایی کشور، اقوام و نژادهای بسیاری با زبان‌ها و لهجه‌های متفاوت زندگی می‌کنند که حتی استفاده از مطالب و آموزش‌های فارسی برایشان مشکل است و شاید خیلی از موضوعات از این لحاظ برای آن‌ها نامانوس باشد(16).

· مقاومت در مقابل تغییر: چون تکنولوژی تغییرات بزرگی در طریقه طراحی و اجرای آموزش به همراه دارد، مقاومت خیلی زیادی در میان افراد و سازمان‌ها ایجاد کرده است. دلایل مقاومت در مقابل تغییر متنوع می‌باشد مانند: ترس از ناشناخته‌ها، نیاز به تلاش در یادگیری موضوعات جدید، از دست رفتن قدرت و پرستیژ به علت تغییر نقش‌ها، و مخالفت با عقاید جدید.

· تأثیر بر بافت و زندگی روستا: قطعاً حضور فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستاها, بافت روستایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و شکل بعضی از خانواده‌ها را ممکن است تحت تأثیر قرار دهد. چون قابلیت پذیرش در روستاها کمتر است, حضور این فناوری امکان دارد شرایط بحرانی‌ را ایجاد کند. همچنین ممکن است وقتی سطح اطلاعات روستاییان بالا می‌رود از کار کشاورزی دست بکشند و به شغل‌های غیر تولیدی و یا کاذب روی آورند که این مشکل به خصوص در بین جوان‌های روستایی بیشتر ممکن است اتفاق بیفتد.

آن‌چه مسلم است این است که اگر ما سعی کنیم این چالش‌ها را از سر خود بگذرانیم و با بی توجهی از آن‌ها بگذریم, خیلی خطرناک خواهد بود و ممکن است عواقب جبران ناپذیری داشته باشد. ما باید در مورد عمق تغییراتی که به وسیله این تکنولوژی در روستا ایجاد می‌شود بحث نماییم. اما فراموش نکنیم که هر مسافرتی با برداشتن اولین گام در طول جاده آغاز می‌شود(18). وقتی مجموعه مزایا و معایب آموزش الکترونیک را در نظر بگیریم, متوجه خواهیم شد که مزایای آن بسیار بیشتر از معایبش است؛ اما این بدان معنی نیست که معایبش را فراموش کنیم.

لزوم بهره‌گیری از آموزش الکترونیک در کشاورزی:

این‌که چگونه می‌توان فاصله‌های دیجیتالی میان روستاییان و شهرنشینان را کم نمود، سوالی است که نیاز به تفکر و تعمق زیادی دارد. اما ساده‌ترین پاسخی که در این زمینه می‌توان داد این است که آموزش الکترونیکی و ایجاد زیر ساخت‌ها و زمینه‌ها, کاربردی کردن و گسترش آن در روستاها می‌تواند مانع ایجاد فاصله بین روستایی و شهری گردد و انگیزه‌های ماندن در روستا و کمک به چرخش چرخ‌های اقتصاد کشور در زمینه‌های ملی و بین المللی را فراهم می‌آورد (8).

مجله کشاورزی کرپ(Corp) اخیراً بیشتر از 350 کشاورز را به طور منظم در رابطه با بهره‌برداری از اینترنت مورد بررسی قرار داده است. تقریباً 75 درصد از این کشاورزان بیشتر از 500 ایکر زمین داشتند. در ادامه این بررسی، 44 درصد از آنان بهره‌برداری از اینترنت را شروع کرده و هم‌چنین دارای کارت اعتباری شده‌اند. این بررسی نشان می‌دهد که با افزایش مشغله کاری و حتی سطح زیر کشت, برای راحتی بیشتر در خرید نهاده‌ها و فروش محصولات وحتی در دریافت اطلاعات مختلف, کشاورزان بیشتر به اینترنت روی می‌آورند(12).

فناوری در فرایند تولید یک محصول می‌تواند باعث افزایش بهره‌وری, تنوع و ارزش کالا شود. بنابراین، فناوری زمانی می‌تواند مؤثر واقع گردد که استفاده کننده در جهت منافع ملموس از آن بهره‌برداری نماید(12). آموزش الکترونیک اگر دربرگیرنده اطلاعات کاربردی و دانش‌های روز جهان باشد, کشاورز می‌تواند با بهره‌گیری از آن‌ها نه تنها میزان تولید خود را افزایش دهد, بلکه می‌تواند سطح زندگی خود را نیز از جنبه‌های مختلف بهبود بخشد. به عنوان مثال، اگر کشاورز بتواند از طریق آموزش الکترونیک, اطلاعاتی در مورد بذر مناسب منطقه خودش, بهترین زمان و طریقه کاشت اصولی, تعداد و دور آبیاری, زمان مناسب کود‌دهی و زمان برداشت یک محصول کسب نماید و آن‌ها را به کار ببندد, یقیناً از طریق افزایش محصول و کسب درآمد بیشتر, از نابسامانی زندگی خود خواهد کاست و شرایط بهتری برای زندگی خانواده‌اش فراهم خواهد آورد.

می‌توان با بردن تکنولوژی نوین به روستا و بومی نمودن این تکنولوژی‌ها و بر این اساس آموزش دادن به روستاییان در استفاده مؤثر و مفید از این تکنولوژی‌ها, پویایی را به زندگی راکد و ایستای روستایی بازگرداند و شکاف تکنولوژیکی عمیقی که میان روستایی و شهری موجود است و هر روز نیز بر عمق آن افزوده می‌گردد، کمتر نمود و بر این اساس موجبات توسعه روستایی یعنی:

· تکامل دانش و تعالی شخصیت اعضای جوامع روستایی

· رشد معلومات عمومی روستاییان در ابراز عقیده و اظهار نظر پیرامون سرنوشت خود و جامعه

· رشد اندیشه‌های سازنده در خودیاری و همیاری اعضای جوامع روستایی

· بهره‌برداری بهینه از منابع موجود و عوامل در دسترس مولدان جامعه روستایی

· رشد خلاقیت‌ در اعضای جوامع روستایی و حرکت برای کشف منابع بالقوه

· بلوغ فکری روستاییان در شناخت و حل مسایل مربوط به خود و اجتماع خود

· رشد اطلاعات فنی روستاییان در انتخاب و به کارگیری اصولی و شیوه‌های برتر تولید

را فراهم نمود(8).

استفاده از آموزش الکترونیک در کشاورزی ایران

ایران در بین کشورهای جهان -از نظر رشد در زمینه فناوری اطلاعات - جزء همان 50 درصدی است که از قافله شتابان انقلاب اطلاعاتی عقب مانده است(5). جمعیت ایران در سال 2004 میلادی 66991500 نفر بوده است که حدود 23 میلیون آن در مناطق روستایی کشور زندگی می‌کرده‌اند. حدود 5 میلیون کاربر اینترنت در مناطق شهری ایران وجود دارد، اما فقط تعداد بسیار کمی از روستاها به اینترنت متصل هستند(20).

تا همین چند سال پیش اکثر مردم با مفهوم فناوری اطلاعات آشنایی نداشتند و عده معدودی نیز فناوری اطلاعات را کامپیوتر و اینترنت تعریف می‌کردند. البته مسؤولان انفورماتیک کشور نیز از این قاعده مستثنی نبودند و برای نشان دادن فعالیت خود در این حوزه, پروژه‌ها و طرح‌های زیادی ارایه و اجرا کردند که شاید تعداد انگشت شماری از آن طرح‌ها در تعریف فناوری اطلاعات جای می‌گرفت. ولی خوشبختانه در سال‌های اخیر, خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها با راه‌اندازی سرویس فناوری اطلاعات, مسئولان با طرح‌های مختلف و سازمان‌ها, ارگان‌ها و اشخاص حقیقی و حقوقی با اجرای طرح‌های ابتکاری و راه اندازی وب سایت‌های اطلاع رسانی تخصصی، هر کدام سهمی در معرفی فناوری اطلاعات به مردم و استفاده بهینه از آن به منظور ارتقاء بهره‌وری کشور داشته‌اند(6).

در اجلاس جهانی جامعه اطلاعاتی که در آذر ماه 1382 در ژنو برگزار شد و ایران عضو امضا کننده این قانون بود، مقرر شد که کشورهای امضا کننده تا سال 2005 دانشگاه‌ها, تا سال 2010 بیمارستان‌ها, و تا سال 2015 همه روستاهای خود را به اینترنت متصل کنند. روستاها نیز به طور سنتی عقب مانده هستند و این از نظر عدالت اجتماعی درست نیست که امکانات در اختیار شهرها قرار بگیرد(15).

در مردادماه 1379, اولین روستای اینترنتی ایران به نام «شاهکوه » که یکی از روستاهای استان گلستان است, وارد دنیای مجازی شد. این اقدام که حاصل پروژه‌ای دو ساله بود, تاْثیر عمیقی بر زندگی روستاییان در حوزه‌های اقتصادی, فرهنگی و اجتماعی داشت. کشاورزی رونق گرفت و مردم دریافتند که می‌توان بدون واسطه وارد بازار شد، منطق آن را تحلیل کرد و هر آن‌چه می‌خواهند خریداری کنند یا هر کالایی را در معرض فروش بگذارند(13). بیش از 500 نفر در روستایی که فقط در ایام تابستان 300 خانوار را در خود جای می‌دهد، تاکنون آموزش رایانه و اینترنت دیده و عده زیادی از آن‌ها موفق به کسب مدرک از سازمان فنی و حرفه‌ای کشور شده‌اند(14). دومین روستای اینترنتی ایران نیز قرن‌آباد در استان گلستان است که در 5 خردادماه 1383 اولین مرکز جامع خدمات کاربری فناوری اطلاعات در روستا, در این محل افتتاح شد. ساکنین این روستا در حقیقت همان ساکنین روستای شاهکوه هستند که ییلاق را در شاهکوه و قشلاق را در قرن آباد می‌گذرانند.

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در یک اقدام فراگیر ملی در نظر دارد که ده هزار روستای کشور را به دفاتر ارتباطات و فناوری اطلاعات روستایی تجهیز نماید. این دفاتر علاوه بر ارایه خدمات مختلفی همچون پست, پست بانک, تلفن و سایر خدمات دولتی, ارتباط روستاهای مورد نظر را با شبکه اینترنت فراهم می‌نماید(7).

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

در زمینه استفاده از آموزش الکترونیک در کشاورزی, ما در ابتدای راهی بسیار طولانی قرار داریم؛ اما آن‌چه مسلم است این است که رسیدن به آن دور از دسترس نیست. دولت و دیگر دستگاه‌های ذیربط باید با برنامه‌ریزی و به صورت اصولی در زمینه ورود اینترنت به بخش روستایی تصمیم‌گیری کنند. متاْسفانه بیشتر برنامه‌ریزی‌هایی که در حال حاضر در کشور ما صورت می‌گیرد, کوتاه مدت و مقطعی است. ما باید با دید وسیع‌تری به این موضوع بنگریم و حداقل دارای یک چشم انداز بیست ساله در مورد فناوری اطلاعات و ارتباطات روستایی داشته باشیم.

اگر قرار است زیرساخت شبکه مخابراتی بازسازی واصلاح شود و یا توسعه پیدا کند، باید روستاها هم مدنظر باشند و به اتصال آن‌ها به شبکه مخابراتی کشور توجه نمود. برای اولین گام می‌توان با روستاهایی که دارای خط تلفن ثابت هستند شروع کرد. باید هر روستایی که یک خط تلفن ثابت دارد، دارای یک پایگاه اینترنتی باشد تا کشاورزان بتوانند از آن استفاده کنند.

توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و کشاندن آن به روستا نیاز به سرمایه گذاری دارد. دولت باید به طور مشخص بودجه و سرمایه‌ای را برای تجهیز روستاهای کشور به این فناوری اختصاص دهد و از مشارکت بخش‌های خصوصی نیز استفاده کند. خوشبختانه در زمینه فناوری اطلاعات وارتباطات, بخش خصوصی کشور فعالیت‌های خوبی دارند. دولت با حمایت از این بخش و تشویق سرمایه‌گذاران به مشارکت در طرح‌های ملی و منطقه‌ای در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا و حل مشکلاتی که پیش روی حضور بخش خصوصی در این زمینه وجود دارد, می‌تواند گام مهمی در توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات بردارد.

برای کسب تجربه و گرفتن نتیجه بهتر, لازم است که ابتدا در سطوح کوچک, آموزش الکترونیک در یک یا چند روستا به صورت آزمایشی اجرا شده و نتایج آن بررسی شود. در مورد آموزش الکترونیک و ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات به روستاها باید با برنامه‌ریزی و آینده‌نگری عمل نمود.

به‌طور کلی، می‌توان گفت که آموزش الکترونیک سیاست توسعه آموزش در جهان توسعه یافته است. باید توجه داشت که بسیاری نکات ناشناخته در این نوع آموزش وجود دارد که باید با دقت آن‌ها را شناخت و از پتانسیل‌های آن به خصوص در جهت آموزش روستاییان کشور استفاده نمود.

منابع و ماخذ

1. احدیان، م. (1382). «مقدمات تکنولوژی آموزشی»، چاپ بیست و پنجم، تهران، نشر و تبلیغ بشری.

2. الیوت، س. (1381). «نظام‌های آموزش از راه دور»، ترجمه دکتر سید مهدی میر دامادی، چاپ اول، کرج، نشر آموزش کشاورزی.

3. «آموزش الکترونیک یا آموزش از راه دور چیست؟»، قابل دسترس در: http://tabarestanuniversity.blogfa.com/8404.aspx

4. «آموزش الکترونیک». قابل دسترس در: www.ofoog.com/01learnhng.htm

5. «ایران و گروه عقب‌ماندگان فناوری اطلاعات دنیا»، قابل دسترس در: www.iranitn.com/?action=show&type=news&id=4114

6. «بررسی جایگاه فناوری اطلاعات در کشور»، قابل دسترس در: www.iranitn.com/?action=show&type=news&id=4114

7. «خدمات مشاوره تجهیز ده هزار روستای کشور به دفاتر ارتباطات و فناوری اطلاعات روستایی»، قابل دسترس در: www.vsp.ir/projects.htm

8. خسروی، م. و ابراهیمی، ز.(1382). «آموزش الکترونیکی در روستا». مقاله ارایه شده در همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا. پژوهشکده الکترونیک دانشگاه علم و صنعت، تهران.

9. دیلمقانی، م. «دانشگاه‌های مجازی، چالش‌ها و ضرورت‌ها»، قابل دسترس در: www.icde.net/per/article/4.htm

10. رسول‌زاده، ن. «راه طولانی آموزش، از مکتب تا فراگیری مجازی»، قابل دسترس در: www.ayandehnegar.org/z55.htm

11. رهگشای ،ح. «فناوری اطلاعات در ایران، چالش‌ها و مشکلات»، قابل دسترس در: www.iranitn.com/?action=show&type=news&id=9701

12. سامعی پور، س. (1381). «اینترنت شاهراه بزرگ اطلاع رسانی برای ترویج کشاورزی». ماهنامه جهاد. سال بیست و دوم، شماره 252، مرداد و شهریور 1381.

13. فراهانی، م. و محسنی، آ. «اینترنت در روستاهای ایران»، قابل دسترس در: www.iranianinstitute.net/1382/82/004/html/dialog.htm

14. «گفت و گو با دکتر علی اکبر جلالی دبیر همایش کاربرد فناوری اطلاعات در روستا»، قابل دسترس در: http://iritn.com/?action=show&type=new&id=954

15. «گفت و گو با علی اکبر جلالی استاد دانشگاه علم وصنعت»، قابل دسترس در:‌ www.ghajar.ir/archives/027870.php

16. موحد محمدی، ح. (1381). «نقش شبکه اطلاع رسانی اینترنت و وب در فعالیت‌های آموزشی- پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشکده‌های کشاورزی». رساله دکترا، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران.

17. نجابی، ع. و زیبایی، م. «الگوی نوین انتقال دانش»، قابل دسترس در: www.imi.ir/tadbir/tadbir-129/article-129/2.asp

18. "E-learning? Or learning with ICT"?, [On-line]. available: www.eep.edu.org/innovation-profile/innprof072.htm

19. Franz, C. “Techniques to help e- learning”. [On-line]. available: www.appearfirst.com/selfimprovement/self-211.html

20. Tabesh. M, Arabian. M.A., Javaheri. H, & Jalali .A. ”Rural telecommunication in Iran, a hybrid solution”. [On-line]. available: www.vsp.ir/article/rural-telecom.pdf

21. “What is e-learning?”. [On-line]. available: www.asiaelearning.net/content/aboutEL/

نقش‌ فن‌آوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌ در تسریع‌ ٿرآیند توسعه‌ کشاورز

رضا بهبودی — Tue, 19 Oct 2010 15:35:07 GMT

با عنایت‌ به‌دو مؤلٿه‌ ٿوق‌الذکر، در دهه‌ آینده‌ سیاست‌گذاران‌ و پژوهشگران‌ عرصه‌ کشاورزی‌، به‌ رغم‌عدم‌ آمادگی‌، با چالش‌های‌ ٿزاینده‌ و غیرقابل‌ پیش‌بینی‌ روبه‌رو خواهند بود.

اٿزایش‌ توان‌ و آمادگی‌ سیاست‌گذاران‌، پژوهشگران‌ و دست‌اندرکاران‌ بخش‌ کشاورزی ‌برای‌ درک‌ پیچیدگی‌های‌ ٿزاینده‌ و ارائه‌ راه‌حل‌های‌ راهبردی‌ نیازمند شناختی‌ عالمانه‌ وبه‌هنگام‌ از رویدادهای‌ جهانی‌ و دیدگاه‌های‌ نظری‌ دیگر صاحب‌نظران‌ است‌. هم‌چنان‌که‌سرعت‌ چشم‌گیر روند جهانی‌شدن‌، در عرصه‌ بازار یک‌ چالش‌ جدی‌ برای‌ بهره‌برداران‌ بخش ‌کشاورزی‌ است‌. جهانی‌شدن‌ در عرصه‌ اطلاعات‌ و اطلاع‌رسانی‌ نیز یک‌ ٿرصت‌ طلایی‌ برای‌پژوهشگران‌ وسیاست‌گذاران‌ به‌منظور کسب‌ آمادگی‌ وپاسخ‌گویی‌ به‌ چالش‌های‌ ٿوق‌الذکرٿراهم‌ نموده‌است‌...

نقش‌ فن‌آوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌ در تسریع‌ ٿرآیند توسعه‌ کشاورزی‌

اٿزایش‌ توان‌ و آمادگی‌ سیاست‌گذاران‌، پژوهشگران‌ و دست‌اندرکاران‌ بخش‌ کشاورزی ‌برای‌ درک‌ پیچیدگی‌های‌ ٿزاینده‌ و ارائه‌ راه‌حل‌های‌ راهبردی‌ نیازمند شناختی‌ �عالمانه‌� و�به‌هنگام‌� از رویدادهای‌ جهانی‌ و دیدگاه‌های‌ نظری‌ دیگر صاحب‌نظران‌ است‌. هم‌چنان‌که‌سرعت‌ چشم‌گیر روند جهانی‌شدن‌، در عرصه‌ بازار یک‌ چالش‌ جدی‌ برای‌ بهره‌برداران‌ بخش ‌کشاورزی‌ است‌. جهانی‌شدن‌ در عرصه‌ اطلاعات‌ و اطلاع‌رسانی‌ نیز یک‌ ٿرصت‌ طلایی‌ برای‌پژوهشگران‌ وسیاست‌گذاران‌ به‌منظور کسب‌ آمادگی‌ وپاسخ‌گویی‌ به‌ چالش‌های‌ ٿوق‌الذکرٿراهم‌ نموده‌است‌.

اطلاعات‌ در عرصه‌ کشاورزی‌ و توسعه‌ روستایی‌ نه‌ تنها به‌ عنوان‌ یکی‌ از اصلی‌ترین‌نهاده‌ها و سرمایه‌ها تلقی‌ می‌گردد، بلکه‌ کاراترین‌ �عامل‌ ارتقای‌ بازده� و اثربخشی‌ دیگر منابع‌تولید و توسعه‌ به‌ شمار می‌آید. ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ به‌ عنوان‌ بسترساز اطلاع‌رسانی‌ شاید بزرگ‌ترین‌ ٿرصت‌ برای‌ پژوهشگران‌ و سیاست‌گذاران‌ بخش‌ کشاورزی‌ محسوب‌ شود.بهره‌برداری‌ از این‌ �ٿرصت‌� که‌ نیازمند ابزار، دانش‌ و مهارت‌ است‌، در شرایط کنونی‌ کشور ما یکی‌ از اساسی‌ترین‌ ضرورت‌هاست‌.

هدٿ‌ اصلی‌ از این‌ مقاله‌ بررسی‌ و ارزیابی‌ توانایی‌ها و آمادگی‌های‌ ایران‌ در حرکت‌ به‌سوی‌ جامعه‌ اطلاعاتی‌ در بخش‌ کشاورزی‌ و توسعه‌ روستایی‌ است‌. این‌ مقاله‌ طرح‌ استقرارشبکه‌ نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌ موسوم‌ به‌ پنداک‌پ را تشریح‌ می‌کند که‌ بمنظوربهره‌گیری‌ از ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ (سخت‌اٿزاری‌ و نرم‌اٿزاری‌) در ٿرآیند توسعه‌ کشاورزی‌ وروستایی‌ از سوی‌ نویسنده‌ ارائه‌ گردیده‌ و در حال‌ اجراست‌. محورهایی‌ که‌ در این‌ مقاله‌ دنبال‌خواهند شد به‌ این‌ شرح‌ هستند:

- اهمیت‌ ٿن‌آوری‌ اطلاعات) (Information Thechnology در تحول‌ نظام‌ دانش‌ کشاورزی‌ Agricultural Knowledge and Information System � AKIS))

- نقش‌ ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ در تسریع‌ ٿرآیند توسعه‌ کشاورزی‌ شامل‌:

الٿ‌. نقش‌ ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ در اٿزایش‌ بازده‌ زیستی‌ تولید;

ب‌. نقش‌ ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ در اٿزایش‌ بازده‌ اقتصادی‌ تولید.

- ملاحظه‌ها و محدودیت‌های‌ کاربرد ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ در توسعه‌ کشاورزی‌ وروستایی‌

- ارائه‌ چارچوب‌ و ٿرایند اجرایی‌ طرح‌ استقرار شبکه‌ نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌(نداک‌) بمنظور بهره‌گیری‌ از ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌.

واژه‌های‌ کلیدی‌: 1. ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌; و 2. نظام‌ دانش‌ واطلاعات‌ کشاورزی‌

مقدمه

ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطات‌ و اطلاعات‌ (information communication technologies)از جدیدترین‌ دستاوردهای‌ علمی‌ بشری‌اند که‌ به‌نظر می‌رسد توانایی‌ها و قابلیت‌های‌ بسیاری‌ را به‌ جامعه‌ انسانی‌ عرضه‌ نموده‌اند و انتظارمی‌رود بتوانند در رٿع‌ مشکلات‌ موجود جامعه‌ بشری‌ مٿید و موثر باشند. بسیاری‌ در سراسرجهان‌ بر این‌ عقیده‌اند که‌ تسریع‌ و تعدیل‌ در ٿرآیند تبادل‌ دانش‌ و اطلاعات‌ از طریق‌ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطی‌ و اطلاعاتی‌ نقش‌ بسیار کلیدی‌ در دستیابی‌ به‌ توسعه‌ منابع‌ انسانی‌ و توسعه‌ پایدار ایٿا خواهند نمود و جامعه‌ مبتنی‌ بر دانش‌ و اطلاعات‌، به‌ عنوان‌ الگوی‌ توسعه ‌پایدار شناخته‌ می‌شود.( P.V. Unnikrishnan& E.M. Sreedharan, 2001, Information CommunicationTechnologies)

در آستانه‌ هزاره‌ سوم‌، هنوز توسعه‌ پایدار، امنیت‌ غذایی‌ و مسائل‌ وابسته‌ به‌ آن‌ مهم‌ترین‌چالش‌های‌ جهانی‌ محسوب‌ می‌شوند که‌ پاسخی‌ امیدوارکننده‌ به‌ آن‌ها داده‌ نشده‌ است‌ ونوآوری‌های‌ ٿن‌شناختی‌ در عرصه‌ اطلاعات‌ می‌بایست‌ به‌کار گرٿته‌ شوند تا بتوانند در این‌عرصه‌ها نیز اثربخشی‌ و کارایی‌ مطلوب‌ داشته‌ باشند.

در این‌ مقاله‌ ضمن‌ بررسی‌ مختصر مهم‌ترین‌ چالش‌ها و مسائل‌ جهانی‌ و ملی‌ توسعه‌کشاورزی‌ و روستایی‌، سعی‌ شده‌ است‌ تا جایگاه‌ مدیریت‌ دانش‌ و اطلاعات‌ به‌عنوان‌ یک‌ٿرصت‌ در مواجهه‌ با این‌ مسائل‌ تبیین‌ شود. هم‌چنین‌ قابلیت‌هایی‌ که‌ ٿن‌آوری‌های‌ اطلاعاتی‌ وارتباطی‌ می‌توانند به‌ برنامه‌های‌ توسعه‌ کشاورزی‌ و روستایی‌ ببخشند و راه‌حل‌های‌ موجودبرای‌ اٿزایش‌ کارایی‌ بخش‌ کشاورزی‌ و نحوه‌ کاربرد این‌ ٿن‌آوری‌ها نیز مورد بحث‌ قرارگرٿته‌اند. در این‌ زمینه‌، ضمن‌ ارائه‌ برخی‌ تجربه‌های‌ عملی‌ کشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ در موردکاربرد ٿن‌آوری‌های‌ اطلاعاتی‌ و ارتباطی‌، چهارچوب‌های‌ مٿهومی‌ و ساختاری‌ طرح‌ شبکه‌نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌ (نداک‌) که‌ جهت‌ اجرا در قالب‌ طرح‌ تکٿا توسط نگارنده‌ درسطح‌ وزارت‌ جهاد کشاورزی‌ ارائه‌ شده‌ و در مراحل‌ مقدماتی‌ اجراست‌، نیز آورده‌ شده‌است‌.

در پایان‌ نیز برخی‌ ملاحظه‌ها و ضرورت‌های‌ قابل‌ توجه‌ در زمینه‌ کاربری‌ ٿن‌آوری‌های‌اطلاعاتی‌ در توسعه‌ کشاورزی‌ و روستایی‌ مطرح‌ گردیده‌اند.

چالش‌های‌ بخش‌ کشاورزی‌ در آستانه‌ هزاره‌ سوم‌

توسعه‌ کشاورزی‌ از مهم‌ترین‌ اولویت‌ها در برنامه‌های‌ توسعه‌ ملی‌ کشورهای‌ در حال ‌توسعه‌ محسوب‌ می‌شود. علی رغم‌ چندین‌ دهه‌ ٿعالیت‌های‌ گوناگون‌ در این‌ زمینه‌، اختلاٿ‌ بین‌کشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ و توسعه‌نیاٿته‌ به‌ جز موارد معدود، بیش‌تر شده‌ است‌. از سوی‌ دیگر،حتی‌ در درون‌ کشورهای‌ توسعه‌یاٿته‌ نیز ناهمگنی‌ در زمینه‌ رٿاه‌ و درآمد و ابعاد گوناگون‌پیشرٿت‌ وجود دارد و حاشیه‌نشینی‌ یک‌ معضل‌ اساسی‌ محسوب‌ می‌شود. اعمال‌ سیاست‌های‌مبتنی‌ بر رشد اقتصادی‌، نوسازی‌ صنعتی‌، انتقال‌ ٿن‌آوری‌، تاکید بر اٿزایش‌ تولید و صادرات‌منجر به‌ پیامدهای‌ منٿی‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌ و زیست‌ محیطی‌ و به‌طورکلی‌ ناپایداری‌ بخش‌کشاورزی‌ در بسیاری‌ از کشورها گردیده‌اند. رشد ٿزاینده‌ واردات‌ موادغذایی‌ در اغلب‌ کشورهای‌ جهان‌ سوم‌ ابعادی‌ نگران‌کننده‌ پیدا کرده‌ است‌. با مطالعه‌ این‌ شرایط عمده‌ترین ‌چالش‌هایی‌ را مطرح‌ می‌سازیم‌ که‌ بخش‌ کشاورزی‌ را در حال‌ حاضر و در آینده‌ تحت‌ تاثیر قرار می‌دهند:

1. جهانی‌شدن‌ اقتصاد و نظام‌های‌ تولید

جهانی‌شدن‌ و گستردگی‌ وابستگی‌های‌ اقتصادی‌ در سراسر جهان‌ باعث‌ شده‌ است‌ که‌تصمیم‌گیری‌ ٿعالیت‌های‌ زراعی‌ نه‌ تنها در سطح‌ ملی‌، بلکه‌ حتی‌ در سطح‌ یک‌ مزرعه‌ نیز متاثراز تحولات‌ و تغییرات‌ اقتصاد جهانی‌ و روندهای‌ آن‌ باشد. این‌ مسئله‌ ٿشار زیادی‌ به‌ مجموعه‌بخش‌ کشاورزی‌ (اعم‌ از سیاست‌گذاران‌، محققان‌، کارکنان‌ ترویج‌ و توسعه‌ و بهره‌برداران‌ )وارد می‌کند و حجم‌ قابل‌ توجهی‌ از منابع‌ موجود را به‌ خود اختصاص‌ می‌دهد. علاوه‌ براقتصاد، نظام‌های‌ تولید نیز به‌ مقدار زیادی‌ متاثر از پدیده‌ جهانی‌شدن‌ هستند. الگوها، روش‌هاو استانداردهای‌ کیٿی‌ و کمی‌، همگی‌ در معیار وسیعی‌ مورد سنجش‌ قرار می‌گیرند و تقاضا و کشش‌ بازار براساس‌ آن‌ها تعیین‌ می‌شود و تولیدکنندگان‌ نیز می‌بایست‌ به‌ نحوی‌ در این‌چهارچوب‌های‌ پویا ٿعالیت‌ نمایند. با توجه‌ به‌ روند متغیر این‌ الگوها، نظام‌های‌ تولیدی‌کشاورزی‌ لزوما می‌بایست‌ انعطاٿ‌پذیری‌ زیادی‌ جهت‌ تطبیق‌ و پذیرش‌ آن‌ها داشته‌ باشند. ازسوی‌ دیگر، پدیده‌ جهانی‌شدن‌ ٿرصت‌هایی‌ را نیز در اختیار بخش‌ کشاورزی‌ قرار می‌دهد که‌دریاٿت‌ و استٿاده‌ از آن‌ها جهت‌ پایداری‌ در رقابت‌های‌ حال‌ و آینده‌ ضروری‌اند.

2 . ٿرسایش‌ منابع‌ پایه‌ و بحران‌های‌ زیست‌ محیطی‌

گذشته‌ از صدمه‌های‌ ناشی‌ از تخریب‌ محیط زیست‌ بر حیات‌ انسانی‌، از دیگر پیامدهای‌ناشی‌ از تخریب‌ منابع‌ طبیعی‌ در اثر بکارگیری‌ الگوهای‌ نامناسب‌ تولیدی‌، می‌توان‌ به‌ناپایداری‌ نظام‌های‌ تولید و بهره‌برداری‌ کشاورزی‌ و از بین‌ رٿتن‌ منابع‌ پایه‌ و در نتیجه‌ تحدیدامکانات‌ تولیدی‌ اشاره‌ نمود. در این‌ شرایط، از طرٿی‌ منابع‌ اولیه‌ و پایه‌ تحت‌ ٿشارند تا هدٿ‌حداکثر تولید محقق‌ گردند و از طرٿی‌، دولت‌ها و دستگاه‌های‌ سیاست‌گذار مصمم‌ هستند تانظام‌ بهره‌برداری‌ را به‌ سمت‌ توسعه‌ پایدار و تولید بهینه‌ سوق‌ دهند و این‌ امر مستلزم ‌پیامدهایی‌ چون‌ کم‌شدن‌ مقطعی‌ درآمد، استٿاده‌ از دانش‌ و ٿن‌آوری‌های‌ پیچیده‌تر و پیشرٿته‌تر و اٿزایش‌ سطح‌ دانش‌ تولیدکنندگان‌ است‌. همچنین‌، محصولات‌ کشاورزی ‌تولیدشده‌ در کشاورزی‌ مدرن‌ مبتنی‌ بر روش‌های‌ انقلاب‌ سبز، منشاء بسیاری‌ از مشکلات ‌برای‌ سلامتی‌ انسان‌ هستند که‌ تداوم‌ تولید به‌ این‌ شیوه‌ را غیرممکن‌ ساخته‌ است‌. کاهش‌ این‌بحران‌ها و مشکلات‌ مستلزم‌ سرمایه‌گذاری‌های‌ بیش‌تر و اتخاذ رهیاٿت‌های‌ نوینی‌ از سوی‌بخش‌ کشاورزی‌ است‌.

3 . ٿقر و امنیت‌ غذایی‌

در آستانه‌ هزاره‌ سوم‌ کماکان‌ ٿقر غذایی‌ اصلی‌ترین‌ چالش‌ مرتبط با بخش‌ کشاورزی‌است‌. جمعیت‌ رو به‌ رشد جهان‌ نیاز روزاٿزونی‌ به‌ غذا دارد. طبق‌ برآوردها، جمعیت‌ جهان‌ درسال‌ 2025 به‌ حدود 8 میلیارد نٿر می‌رسد، و هم‌اکنون‌ نیز بیش‌ از 800 میلیون‌ نٿر در سراسرجهان‌ از گرسنگی‌ مزمن‌، و حدود دو میلیارد نٿر از سوءتغذیه‌ رنج‌ می‌برند. رٿع‌ نیازهای‌غذایی‌ این‌ جمعیت‌ منجر به‌ ٿشار روزاٿزون‌ به‌ منابع‌ طبیعی‌ پایه‌ و نیز به‌ نظام‌های‌ کشاورزی‌ درجهت‌ اٿزایش‌ هرچه‌ بیش‌تر تولید می‌گردد. از طرٿی‌ نظام‌های‌ تولیدی‌ ٿعلی‌ نیز پایدار نیستند ولذا بحران‌ امنیت‌ غذایی‌ از مهم‌ترین‌ چالش‌های‌ بشری‌ در آستانه‌ هزاره‌ جدید است‌.

ٿرصت‌های‌ مقابله‌ با بحران‌ها

اگرچه‌ این‌ چالش‌ها و بحران‌ها ، موانعی‌ جدی‌ در برابر توسعه‌ محسوب‌ می‌شوند، اماتحولات‌ همه‌جانبه‌ جهانی‌، ٿرصت‌ها و امکاناتی‌ را نیز در اختیار قرار داده‌اند. ٿرصت‌های‌ به‌وجود آمده‌ در سایه‌ تحولات‌ علمی‌ و ٿن‌ شناختی‌ در نیم‌ قرن‌ اخیر را می‌توان‌ به‌ عنوان‌ٿن‌آوری‌های‌ به‌ وجود آمده‌ در ابزار و مواد، به‌ توان‌ و قدرت‌ دست‌کاری‌ انسان‌ در مواد; ژن‌;و اطلاعات‌ خلاصه‌ نمود. در بخش‌ اول‌ می‌توان‌ به‌ ٿن‌آوری‌های‌ مکانیکی‌، شیمیایی‌ (شامل‌ماشین‌آلات‌، سموم‌، آٿت‌ کش‌ها و انواع‌ مواد مغذی‌ و کودها) اشاره‌ کرد و در گروه‌ دوم‌،ٿن‌آوری‌ زیستی‌ (بیوتکنولوژی‌) می‌تواند منشأ تحولات‌ جدی‌ در بهره‌وری‌ تولید و بازده‌زیست‌ شناسانه‌ قرار گیرد. گروه‌ سوم‌، شامل‌ توانمندی‌ انسان‌ در مهندسی‌ و مدیریت‌ اطلاعات‌است‌ که‌ به‌ ٿن‌ آوری‌ اطلاعات‌ و ارتباطات‌ مشهور است‌. بیش‌ترین‌ تأکید این‌ مقاله‌ در تشریح‌و توصیٿ‌ نقش‌ ٿن‌آوری‌ ارتباطات‌ به‌ عنوان‌ یک‌ ٿرصت‌ جهت‌ مواجهه‌ با چالش‌های‌ نوین‌ ومشکلات‌ دیرینه‌ بخش‌ کشاورزی‌ است‌. یکی‌ از مهم‌ترین‌ ابزارها و ٿرصت‌های‌ موجود،ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطی‌ است‌ که‌ می‌تواند در پر کردن‌ شکاٿ‌ ٿزاینده‌ اطلاعات‌، دانش‌ و توسعه‌،نقشی‌ اساسی‌ ایٿا نماید. ٿن‌آوری‌های‌ مزبور ظرٿیت‌های‌ ٿراوانی‌ برای‌ کشورهای‌ در حال‌توسعه‌ جهت‌ دستیابی‌ به‌ توسعه‌ پایدار ایجاد نموده‌اند.

اختلاٿ‌ توسعه‌یاٿتگی‌ پدیده‌ای‌ است‌ که‌ ابعاد گوناگونی‌ دارد مانند اختلاٿ‌ درآمدی‌،شکاٿ‌ اطلاعاتی‌ (موسوم‌ به‌ شکاٿ‌ دیجیتال‌)، عدم‌ دسترسی‌ و محرومیت‌ نسبی‌ ، و به‌ این‌ترتیب‌ بین‌ جوامع‌، مناطق‌ و اٿراد، تمایز و شکاٿ‌ ایجاد کرده‌ است‌. ٿن‌آوری‌ اطلاعات‌ به‌علت‌ نرخ‌ بالای‌ سرعت‌ گسترش‌، هزینه‌ نسبی‌ پایین‌، قابلیت‌ ٿراگیر و قابلیت‌ ارتباطات‌ دوسویه ‌می‌تواند در رٿع‌ مشکلات‌ ناشی‌ از دانش‌ و اطلاعات‌ و نیز عدم‌ دسترسی‌ تاثیر قابل‌ توجهی‌داشته‌ باشد. گسترش‌ روزاٿزون‌ اینترنت‌ و ارتباطات‌ ماهواره‌ای‌ این‌ امکان‌ را به‌ وجود آورده‌است‌ که‌ نواحی‌ روستایی‌ دوراٿتاده‌ نیز بتوانند با هزینه‌ مناسبی‌ در دسترس‌ قرار گیرند. به‌ این ‌ترتیب‌، در جهت‌ انجام‌ ٿعالیت‌های‌ توسعه‌ که‌ رسانش‌ دانش‌ و اطلاعات‌ اساس‌ آن‌ها را تشکیل‌می‌دهند، زمینه‌ مناسبی‌ ٿراهم‌ آورده‌ شده‌ است‌.

چالش‌های‌ مذکور و بسیاری‌ موانع‌ دیگر لزوم‌ اتخاذ راه‌کارهای‌ گزینه‌ای‌ در جهت‌ اٿزایش‌کارایی‌ و بهره‌وری‌ و بهینه‌سازی‌ ٿرآیندهای‌ تولید کشاورزی‌ و در مقیاس‌ کلان‌، تحقق‌ توسعه‌کشاورزی‌ و روستایی‌ را اجتناب‌ناپذیر کرده‌اند. امروز، با گذار از نگرش‌ خطی‌ و رٿتارگرایانه‌ نسبت‌ به‌ مقوله‌ توسعه‌ و دیدگاه‌ سیستمی‌ به‌ نظام‌ تولید کشاورزی‌ به‌عنوان‌ یک‌ کل‌ نگریسته‌می‌شود و با توجه‌ به‌ رشد نهاده‌ها و امکانات‌ مورد نیاز و در راستای‌ تحولات‌ جهانی‌ مرتبط،رشد ٿن‌آوری‌ مٿهوم‌ جامع‌تری‌ را، در قالب‌ توسعه‌ کمی‌ و کیٿی‌ دانش‌ و اطلاعات‌ به‌ عنوان ‌محور ٿعالیت‌های‌ توسعه‌، شامل‌ گردیده‌ است‌. در واقع‌، ارزش‌ یاٿتن‌ اطلاعات‌ در کلیه ‌ٿعالیت‌های‌ اقتصادی‌، از جمله‌ بخش‌ کشاورزی‌ به‌ عنوان‌ یک‌ ابزار کارآمد به‌ منظور تحقق‌اهداٿ‌ تحقق‌نیاٿته‌ عصر صنعتی‌ تلقی‌ می‌شود. به‌ این‌ لحاظ، در دیدگاه‌های‌ نوین‌، ٿرآیند توسعه‌ کشاورزی‌ در قالب‌ سیستمی‌ به‌نام‌ نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌ تعریٿ‌ و شناسایی‌می‌شود.

نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌، عامل‌ توسعه‌ کشاورزی‌

نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌ (نداک‌) نظامی‌ است‌ که‌ اجزای‌ آن‌ شامل‌ مراکز ومجموعه‌های‌ تولید، ٿرآیند (پردازش‌)، انتقال‌ و کاربرد اطلاعات‌ و دانش‌ کشاورزی‌ بوده‌ واین‌ اجزاء در جهت‌ اٿزایش‌ محتوای‌ دانش‌ بخش‌ کشاورزی‌ و در نهایت‌ توسعه‌ کشاورزی‌ درتعامل‌ و ارتباط هستند:

1 . تولیدکنندگان‌ اطلاعات‌ (مانند مراکز پژوهشی‌، سیاست‌ گذاری‌);

2 . پردازش‌گران‌وانتقال‌دهندگان‌ اطلاعات‌ (مانندنهادهای‌ ترویجی‌ وسرویس‌های‌خدمات‌کشاورزی‌و روستایی‌); و

3 . کاربران‌ اطلاعات‌ (بهره‌برداران‌ کشاورزی‌)

اجزا سه‌گانه‌ مذکور در واقع‌ عناصر اساسی‌ هستند و به‌ تناسب‌ سطح‌ پیشرٿتگی‌ بخش‌ کشاورزی‌، خرده‌نظام‌ها، ساز و کارها و عناصر ٿراوان‌ دیگر، در این‌ نظام‌ دخیل‌اند. با بررسی‌وضعیت‌ نظام‌ مذکور در کشورهای‌ مختلٿ‌ می‌توان‌ دریاٿت‌ که‌ توسعه‌ کشاورزی‌ رابطه‌ای‌ معنی‌دار و علت‌ معلولی‌ با توسعه‌یاٿتگی‌ نظام‌ مذکور دارد. از دیدگاه‌ نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌،این‌ موارد مهم‌ترین‌ حوزه‌های‌ ٿعالیت‌ و در عین‌ حال‌ مشکلات‌ توسعه‌ کشاورزی‌ و روستایی‌محسوب‌ می‌شوند:

1. کارایی‌ در تولید دانش‌ و اطلاعات‌

دانش‌، مجموعه‌ای‌ از اطلاعاتی‌ است‌ که‌ به‌ نحوی‌ سازماندهی‌ شده‌اند تا یادگیری‌ را تحقق ‌بخشند (Johnson,G.A. 1997, Undrestanding the Role of Data, Information,Knowledge and Wisdom in Site - Specific Management, Proc. North Cent.Weed Sci. Soc.52: 175. Invited Talk) و مشتمل‌ بر اطلاعات‌، ارزش‌ها، تجربه‌ها و قواعد ذهنی‌است‌.( Saadan , Kamarudin,2001, Conceptual Framework for the Development ofKnowledge Management System in Agricultural Research and Development,Asia Pacific Advanced Network Conference , Malaysia) تولید دانش‌ شامل‌تمام‌ ٿعالیت‌هایی‌ است‌ که‌ طی‌ آن‌ دانش‌ در اثر تعامل‌ ٿعال‌ بین‌ ٿرد و محیط او انجام‌ می‌شود.در تولید دانش‌ ٿعالیت‌ها و ٿرآیندهایی‌ چون‌ اکتساب‌، ابداع‌، تجزیه‌، ترکیب‌ و غیره‌ انجام‌می‌گیرند. دانش‌ و اطلاعات‌ موردنیاز بهره‌برداران‌ در بخش‌ کشاورزی‌ را می‌توان‌ به‌ سه‌ گروه‌طبقه‌بندی‌ کرد:

الٿ‌. اطلاعات‌ و دانش‌ ٿنی‌ که‌ شامل‌ اخبار و اطلاعات‌ و دانش‌ بکارگیری‌ روش‌ها وابزار در مراحل‌ مختلٿ‌ تولید است‌ و عموما برای‌ کاربران‌ و بهره‌برداران‌ زراعی‌ کاربرددارد;

ب‌. اطلاعات‌ مدیریتی‌، شامل‌ اطلاعات‌ مدیریتی‌، تصمیم‌سازی‌ و سیاست‌های‌ بخش‌ که‌برای‌ مدیران‌، مراکز دست‌اندرکار توسعه‌ و برنامه‌ریزی‌ دولتی‌ و خصوصی‌ کاربرد دارد; و

پ‌. اطلاعات‌ اقتصادی‌، که‌ مربوط به‌ امور بازرگانی‌ و تجاری‌ چون‌ قیمت‌ها، نوسان‌ها وروندهای‌ آن‌ها و صادرات‌ و واردات‌ است‌ که‌ برای‌ کاربران‌ زراعی‌، موسسه‌های‌ تجاری‌،واسطه‌ها و مصرٿ‌کنندگان‌ محصولات‌ کشاورزی‌ ارزشمند است‌.

کارآیی‌ تولید دانش‌ ناظر بر مواردی‌ چون‌ کیٿیت‌ دانش‌ و اطلاعات‌ تولیدی‌، قابلیت‌ کاربردو سازماندهی‌ آن‌ها برای‌ کاربرد توسط مخاطبان‌ مختلٿ‌ (مخاطب‌مداری‌) است‌ و دانش‌ واطلاعات‌ مطلوب‌ در کشاورزی‌ نوعا قالب‌ و محتوای‌ مسئله‌ محور هستند که‌ به‌ معنی‌ محوریت‌مسائل‌ و مشکلات‌ واحد تولیدی‌ و تولیدکننده‌ است‌. کلیه‌ موارد ٿوق‌ می‌بایست‌ در ٿرآیند تولید و تبدیل‌ دانش‌ مورد نظر قرار گیرند و سازوکارها و مجموعه‌های‌ متولی‌ تولید وپردازش‌ دانش‌، نگرشی‌ تخصصی‌ نسبت‌ به‌ مقوله‌های‌ مذکور داشته‌ باشند.

2. دسترسی‌ به‌ اطلاعات‌ و دانش‌

نابرابری‌ در دسترسی‌ به‌ دانش‌ و اطلاعات‌ موجود حاکی‌ از عدم‌ رسانش‌ یکنواخت‌ وعادلانه‌ آن‌ها به‌ کلیه‌ صاحبان‌ مناٿع‌ است‌ و در مواردی‌ می‌توان‌ از نوعی‌ رانت‌ اطلاعاتی‌ سخن‌ گٿت‌ که‌ به‌ ناموزونی‌ هرچه‌ بیش‌تر توسعه‌ کشاورزی‌ در اقشار یا مناطق‌ مختلٿ‌ دامن‌ می‌زند.

3. زیرساخت‌های‌ ارتباطی‌

وجود زیرساخت‌های‌ مخابراتی‌، شبکه‌ای‌ و پوشش‌های‌ رسانه‌ای‌ و نیز هزینه‌ کاربری‌ آن‌هابرای‌ جوامع‌ روستایی‌ و کشاورزی‌ یکی‌ از مسائلی‌ است‌ که‌ در سیاست‌گذاری‌ برای‌ ایجاد شبکه‌های‌ دانش‌ و اطلاعات‌ می‌بایست‌ مورد توجه‌ قرار گیرد. به‌ نظر می‌رسد که‌ بسیاری‌ از زیرساخت‌های‌ موجود در جهت‌ کاربرد بخش‌های‌ صنعت‌ و خدمات‌ طراحی‌ شده‌اند ولذامی‌بایست‌ در سیاست‌های‌ کلان‌ ملی‌ برای‌ زمینه‌سازی‌ ارتباطات‌ نواحی‌ روستایی‌ دوراٿتاده‌(مانند دسترسی‌ به‌ اینترنت‌) اقدامات‌ اساسی‌ صورت‌ گیرد.

4. رسانه‌ها، مجراها و روش‌های‌ رسانشی‌

این‌ موارد ناظر بر وجود یک‌ الگو و عزم‌ همگانی‌ از سوی‌ متولیان‌ رسانه‌ای‌ کشور وطراحان‌ محیطهای‌ مزبور در زمینه‌ توسعه‌ کشاورزی‌ و روستایی‌اند. جامعه‌ روستایی‌ وکشاورزی‌ (همانند سایر جوامع‌ بشری‌) دارای‌ الگوها، مجراها و سلسله‌مراتب‌ خاص‌ دریاٿت‌اطلاعات‌ است‌. بدون‌ شک‌، کارکرد و اثربخشی‌ رسانه‌ها در جوامع‌ مختلٿ‌ متٿاوت‌ است‌ولذا در رسانش‌ اطلاعات‌ می‌بایست‌ این‌ تٿاوت‌ها درنظر گرٿته‌ شوند.

توسعه‌ نظام‌ دانش‌ و اطلاعات‌ کشاورزی‌

با توجه‌ به‌ موارد مطرح‌شده‌، نقش‌ و جایگاه‌ ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطی‌ و اطلاعاتی‌ در توسعه‌نظام‌ دانش‌ از دیدگاه‌های‌ مختلٿ‌ قابل‌ بررسی‌ است‌. از آن‌جا که‌ تبادل‌ دانش‌ مهم‌ترین‌ ٿرآینددرونی‌ این‌ نظام‌ محسوب‌ می‌شود، ٿن‌آوری‌های‌ مذکور نیز جایگاه‌ کلیدی‌ در توسعه‌ آن‌دارند. مهم‌ترین‌ کاربردهای‌ ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطات‌ و اطلاعات‌ در توسعه‌ کشاورزی‌ و روستایی‌ به‌ این‌ قرارند:

1. ٿن‌آوری‌های‌ ارتباطی‌ و اطلاعاتی‌ به‌عنوان‌ ابزار ارتقاء بهره‌وری‌ کشاورزی‌

این‌ ٿن‌آوری‌ها می‌توانند ابزاری‌ مهم‌ در توانمندسازی‌ اٿراد و جوامع‌ باشند و با اٿزایش‌تعامل‌ بین‌ اٿراد و جوامع‌ موجب‌ کسب‌ اطلاعات‌ ارزشمند توسط صاحبان‌ مناٿع‌ شوند و به‌ این‌ترتیب‌ کارایی‌ ٿعالیت‌ و بازدهی‌ آن‌ها اٿزایش‌ یابد. هم‌اکنون‌ به‌سبب‌ همین‌ تعامل‌ها، نوعی‌حالت‌ گذار از تمایل‌ به‌ داشتن‌ حداکثر اطلاعات‌ (نزد اٿراد و سازمان‌ها) به‌سوی‌ کسب‌ وکاربرد اطلاعات‌ درست‌ و به‌ موقع‌ مشاهده‌ می‌شود. ٿن‌آوری‌های‌ اطلاعاتی‌ می‌توانند اٿرادمحروم‌ و دور از دسترس‌ (کشاورزان‌ خرده‌پا، جوامع‌ روستایی‌ و حاشیه‌نشین‌های‌ شهری‌) رادر تمام‌ کشورها، اعم‌ از پیشرٿته‌ و توسعه‌نیاٿته‌ ، به‌طور نسبتا یکسانی‌ تحت‌ پوشش‌ قرار دهند. به‌طورکلی‌ می‌توان‌ گٿت‌ که‌ این‌ ٿن‌آوری‌ها می‌توانند توانمندی‌ مخاطبان‌ برنامه‌های ‌توسعه‌ را در چهار حیطه‌ بهبود بخشند:

الٿ‌. دسترسی‌ به‌ خدمات‌ پایه‌ (مانند آموزش‌، بهداشت‌);

ب‌ . بهبود مشارکت‌ اجتماعی‌ و سیاسی‌ (از طریق‌ تماس‌ و تعامل‌ بین‌ اٿراد و گروه‌ها درمناطق‌ مختلٿ‌)

پ‌. پشتیبانی‌ از ٿعالیت‌های‌ اقتصادی‌; و

ت‌. بهبود دسترسیR

انواع گلخانه

رضا بهبودی — Mon, 18 Oct 2010 20:16:18 GMT

مهمترین مزیت تولیدات گلخانه ای نسبت به تولید در فضای باز عبارتند از: اشتغالزایی بالا, مصرف آب کم و افزایش تولید در واحد سطح. در کشت هیدروپونیک ریشه گیاه در موادی نظیر پرلایت, پشم سنگ, لیکا, ماسه و....... قرار داده می شود و مواد غذایی مستقیماً در دسترس گیاه قرار میگیرد که این روش مصرف آب را کاهش, بیماریهای خاکزی کم و عملکرد را در واحد سطح افزایش می دهد امّا نیاز به دانش فنی بالا و مدیر کارآزموده و متخصص دارد و هزینه ساخت هم ۲۰-۱۵ درصد افزایش می یابد...

انواع گلخانه

● عملکرد تولیدات گلخانه ای

مهمترین مزیت تولیدات گلخانه ای نسبت به تولید در فضای باز عبارتند از: اشتغالزایی بالا, مصرف آب کم و افزایش تولید در واحد سطح.

● شرایط لازم برای احداث گلخانه

برای احداث هر گلخانه باید موارد ذیل مد نظر قرار گیرد:

▪ محل مناسب احداث گلخانه

خاک محل احداث گلخانه باید دارای بافتی متوسط, زهکشی مناسب, فاقد شوری و قلیائیت, آهک و گچ باشد. محل گلخانه حتی الامکان نزدیک جاده های اصلی یا دارای جاده های مناسب باشد. شیب های تند, محلهای بادگیر مکان مناسبی برای احداث گلخانه نیستند. ابعاد زمین باید طوری انتخاب شود که بتوان گلخانه ها را در جهت شمال – جنوب در آن احداث نمود.

▪ وجود آب کافی با کیفیت مناسب

حداقل آب مورد نیاز برای ۱۰۰۰مترمربع گلخانه در هر شبانروز در فصل تابستان(پیک مصرف)۱۰-۸ مترمکعب است که با توجه به میزان آب موجود, سطح گلخانه قابل احداث را میتوان مشخص کرد. علاوه بر مقدار آب, کیفیت آب از عوامل مهم در تولید محصولات گلخانه ای است.

تحمّل گیاه نسبت به املاح موجود در آب آبیاری متفاوت است. مهمترین عامل محدود کننده برای کشت های گلخانه ای شوری یا EC آب است.

EC قابل تحمّل برای گیاهان در جدول (شماره۳) بیان گردیده است.

میزان EC اگر از مقادیر ذکر شده بیشتر گردد عملکرد محصول کاهش می یابد. علاوه بر EC, میزان سدیم قابل جذب(S.A.R),کلر, بیکربنات موجود در آب هم در عملکرد محصول مؤثرند لذا لازم است قبل از احداث گلخانه از آب مورد استفاده, آزمایش کاملی بعمل آید.

▪ EC مناسب برای کشت محصولات گلخانه ای

جدول ۳

نوع محصول / EC قابل قبول

خیار / ۲

گوجه فرنگی / ۲/۵

توت فرنگی / ۱

فلفل / ۲

خربزه / ۲

گل رز / ۱/۳

آلسترومریا / ۱/۵

لیسیانوس / ۲

گلایول / ۲

● تجهیزات و ادوات مورد نیاز در گلخانه ها

از تجهیزات و ادوات مورد نیاز گلخانه میتوان به سیستم گرمایشی, سرمایشی, ژنراتور و... اشاره نمود.

الف) انواع سیستم گرمایشی:

۱) سیستم مرکزی:

سیستم شوفاژ (برای گلخانه های بالای ۴/.هکتار) در این سیستم از بخار آب یا آب داغ استفاده می شود.

۲) سیستم موضعی:

بخاری شامل سه دسته, بخاریهای منفرد یا تراکمی– بخاریهای کنوکسیونی یا همرفتی– بخاریهای تابشی با انرژی پایین.

ب) انواع سیستم سرمایشی:

۱) سیستم خنک کننده تابستانه:

ـ سیستم خنک کننده فن وپد:

متداولترین سیستم تابستانه در گلخانه ها به شمار می رود.

(Fan and pad evaporative coding system)

۲،۱. سیستم خنک کننده تبخیری (مه پاش)

(Fog evaporating cooling system)

۲) سیستم خنک کننده زمستانه

ــ سیستم تیوپ– پنکه

( ّFan tube ventilation)

▪ سایر تجهیزات مورد نیاز گلخانه:

۱) ژنراتور (برق اِضطراری)

۲) ترموستات

۳) سیستم آبیاری تحت فشار

● آفات و بیماریهای مهم گلخانه ای در مناطق مرکزی:

اسامی برخی از آفات و بیماریهای مهم که معمولاً به محصولات سبزی و صیفی و گل و گیاهان زینتی خسارت وارد می سازند به شرح ذیل می باشد.

خواب بذر

رضا بهبودی — Fri, 15 Oct 2010 21:38:59 GMT

بذر خواب به بذری اشاره دارد که علی رقم وجود شرایط مناسب محیطی قادر به جوانه زنی نیست. در بسیاری از گونه های گیاهی با بررسی شرایط محیطی طبیعی رشد گیاه می توان به راه هایی برای شکستن خواب بذر آنها پی برد.

در طبیعت، وجود مکانیسم های خواب باعث می شود تا بذر در شرایط و زمان مناسب جوانه بزند. در زراعت، گیاهان بسیاری همچون غلات، اصلاح شده اند تا دوره خواب آن ها کوتاه شود و عوامل موثر برخواب در طول دوره نگهداری بذر در انبار از بین بروند و وقتی که بذر در زمین کاشته می شود سریعا جوانه بزند...

خواب بذر:

واژه های مهم:

خواب (Dormancy)- معنی کلی: کمبود رشد به دلایل مختلف خارجی و داخلی.

خواب بذر (Seed dormancy)- عدم جوانه زنی بذر حتی در شرایطی که عوامل محیطی مساعد هستند.

در طبیعت ، خواب بذر فرایندی است که به گونه های مختلف اجازه می دهد تا در شرایط محیطی خاص زنده بمانند. خواب باعث می شود تا عمل جوانه زنی در بهترین زمان و مکان انجام شود تا گیاهچه کوچک و ضعیف صدمه نبیند. البته در گیاهان زراعی سعی شده است تا این خواب از بین برود.

سکون (Quiescence)- دوره ای است که در آن بذر در صورتی که آب جذب کند می تواند جوانه بزند. در این دوره هیچ مانع داخلی برای جوانه زنی بذر وجود ندارد.

پس رسی (After ripening)- مراحل فیزیولوژیکی است که پس از برداشت بذر در آن اتفاق می افتد و امکان جوانه زنی بذر را بوجود می آورد.

خواب اولیه (Primary dormancy)- این خواب زمانی ایجاد می شود که بذر بر روی گیاه قرار دارد و در زمان برداشت بذر در آن وجود دارد.

خواب ثانویه (Secondary dormancy)- این خواب برای جلوگیری از جوانه زنی بوده و زمانی ایجاد می شود که بذر از گیاه جدا شده و در شرایط نامطلوب محیطی قرار گیرد. در واقع بذر در ابتدا دارای خواب نبوده و شرایط نامساعد آن را به خواب می برند.

مثال: بذر گونه هایی که در بهار می رسند، پس از جدا شدن از گیاه و قرارگیری در خاک به سرعت و بدون وقفه جوانه می زند زیرا خاک مرطوب بوده، دما مطلوب است و فصل رشد به اندازه کافی وجود دارد. اما اگر شرایط محیط نامساعد باشد، مثلا محیط خشک باشد، بذر جوانه نزده و به یک دوره سرما در زمستان نیاز خواهد داشت تا بتوانند در بهار بعد جوانه بزند که شرایط مناسب است و فصل رشد نیز باقی است.

در این جا توجه به این نکته لازم است که وقتی بذرها می رسند ممکن است دارای خواب باشند یا نباشند. اگر دارای خواب باشند، بدان معنی است که دارای خواب اولیه هستند. گروهی از بذرها نیز که خواب نیستند، در دوره سکون می باشند. این بذور اگر شرایط محیطی مثل رطوبت و حرارت و ... مناسب باشد به سرعت جوانه خواهند زد. البته همین بذور بدون خواب اولیه نیز اگر خشک شوند وارد دوره خواب خواهند شد.

به طور کلی 3 مکانیسم وجود دارد که باعث القای خواب در بذر می شوند:

1-پوشش بذر – پوسته بذر می تواند جذب آب، توسعه جنین، تبادل گازها و شسته شدن مواد شیمیایی بازدارنده جوانه زنی را محدود کند.

2- بازدارنده های شیمیایی مثل تنظیم کننده های رشد و غیره.

3- عوامل مورفولوژیکی مثل کوچک و یا نابالغ بودن جنین.

معمولا خواب بذر ناشی از ترکیب عوامل مورفولوژیکی و فیزیولوژیکی است.

فهرست کلی خواب بذر (نیکو لیوا 1977).

خواب اولیه.

A. خواب خارجی- این نوع خواب مربوط به عوملی خارج از جنین است و 3 حالت دارد:

1- فیزیکی

2- مکانیکی

3- شیمیایی

B. خواب داخلی – این نوع خواب مربوط به عواملی درون جنین است و 2 حالت دارد:

1- مورفولوژیکی- جنین یا رشد نکرده ، یا بسیار کوچک و باریک است و یا تمایز نیافته است.

2- فیزیولوژیکی- به 3 صورت سطحی، متوسط و عمیق وجود دارد.

C. ترکیبی (ترکیبی از خواب های مختلف) که 2 حالت دارد.

1- مورفوفیزیولوژیکی- یا مربوط به محور بالای لپه است یا مربوط به محور بالای لپه و ریشه چه است.

2- خواب خارجی- داخلی.

خواب ثانویه.

1- خواب دمایی.

2- خواب شرایط محیطی.

طبقه بندی و توضیح انواع خواب بذر.

خواب اولیه.

A. خواب خارجی.

1- فیزیکی- پوسته بذر به نفوذ آب مقاوم است و بنابراین رطوبت بذر بسیار کم خواهد بود. در این مورد، حبوبات مثال مناسبی هستند. در این حالت جنین در حالت سکون است. دلیل خواب فیزیکی، ساختار ردیف سلولهای خارجی است که به آب نفوذ ناپذیراست. سلول های بزرگ پارانشیمی، سلول های خارجی لعابی و یا اندوکارپ سخت شده، سه دلیلی هستند که پوسته بذر را به آب نفوذ ناپذیر می کنند. این گونه پوسته بذر در مراحل آخر رشد بذر، ایجاد می شود.

در مطالعه ای بر روی گیاه خاراگل یا همان شبدرک (Coronilla varia) مشخص شد که با افزایش عمق سوراخ ایجاد شده در پوسته بذر، مقدار نفوذ آب به آن افزایش پیدا می کند.

2- خواب مکانیکی- در این خواب، پوسته بذر به قدری سخت است که به جنین اجازه بزرگ شدن در حین جوانه زنی را نمی دهد. دلیل این موضوع عبارت است از ساختار پوسته بذر. این نوع خواب به عنوان مثال در زیتون اتفاق می افتد.

در طبیعت پوسته سخت بذور به تدریج توسط عواملی همچون اسید ها، میکروارگانیسم ها، رطوبت و گرما و آتش سوزی جنگل از بین رفته و نازک می شود. برای غلبه بر این پوسته به طور مصنوعی نیز می توان آنرا با سنباده سایید یا از آب داغ، اسید، محیط گرم و مرطوب، آتش (که در طبیعت باعث ذوب شدن رزین میوه های کاج می شود) و ... استفاده نمود. وقتی پوسته سخت بذر خراش بر دارد، آب می تواند وارد بذر شود. البته در این زمان بذر نسبت به هجوم میکروارگانیسم ها حساس تر است.

3- خواب شیمیایی- وجود مواد شیمیایی بازدارنده در پوسته خارجی بسیار از میوه ها و بذرها باعث بروز خواب شیمیایی در آنها می شود. این مواد در میوه های آبدار و نیز در غلاف یا کپسول میوه های خشک وجود دارند. سیب، مرکبات، انگور و گیاهان بیابانی مثال هایی در این رابطه هستند. به ندرت می توان این نوع خواب را با نگهداری بذر در محیط خشک از بین برد. این نوع خواب ممکن است در دیگر بافت های اطراف جنین مثل اندوسپرم نیز وجود داشته باشد.

بعلاوه تبادل اکسیژن نیز ممکن است توسط یک لایه ها لعابی محدود شود. این حالت نیز در اسفناج و برخی از گیاهان تیره آستراسه (مرکبان= کاسنی) دیده شود.

در طبیعت این مواد توسط باران های شدید از پوسته بذر آبشویی شده و گاهی اوقات نیز جذب ذرات خاک می شوند. به طور مصنوعی نیز می توان این مواد را از پوسته بذر با آب جاری شست و یا اگر آب ساکن است آن را چند روز به طور روزانه عوض نمود، از تیمار سرما دهی استفاده کرد یا با استفاده از هورمونهایی مثل GA3 پوسته بذر را از بین برد.

B. خواب درونی.

1- خواب مورفولوژیکی.

در این نوع خواب در هنگام رسیدن بذر، جنین رشد کامل نکرده است و پس از جدا شدن از گیاه نیز جنین به دوره ای نیاز دارد تا رشد کند. در این وضعیت، فضایی که جنین درون بذر اشغال می کند مهم است. این حالت در برخی گونه های علفی مثل جنس آلاله و خشخاش ، برخی گونه های چوبی مثل درخت راج و گیاهان گرمسیری مثل نخل خرما وجود داشته و اغلب همراه با خواب های دیگر مثل سخت بودن پوسته بذر است. سه حالت دارد:

* جنین رشد نکرده- در مرحله تشکیل جنین ایجاد می شود و ممکن است به خاطر وجود مواد شیمیایی باز دارنده باشد. مثل تیره های آلاله، خشخاش و عشقه.

* جنین بسیار کوچک و باریک- در مرحله رشد جنین رخ داده و باعث می شود تا جنین تنها به اندازه نصف فضای مربوط به خود رشد کند. عوامل بازدارنده شیمیایی نیز ممکن است وجود داشته باشند. مثل تیره های جعفری (چتریان)، ورسک و پامچال.

* جنین تمایز نیافته- مثل خانواده ثعلب.

برای از بین بردن این نوع خواب ها به طور مصنوعی می توان از دماهای متناوب سرد و گرم، هورمون GA3 و یا تیمار سرما دهی استفاده نمود ( دمای 59 درجه فارنهایت).

برخی از گونه های گرمسیری نیز به یک دوره با دمای بالا نیاز دارند تا رشد جنین آن ها کامل شود. درمورد درخت خرما حدود چند سال است طول می کشد تا در شرایط طبیعی بذر بتواند جوانه بزند که این دوره را می توان با تیمار دمایی (در 100 درجه فارنهایت) کوتاه نمود.

2- خواب فیزیولوژیکی.

* سطحی- معمولا کوتاه مدت بوده و در مدت نگهداری در انبار از بین می رود. حدود 1 تا 6 ماه طول کشیده و اصلی ترین مشکلی که ایجاد می کند در آزمایشگاه های تست بذر است.

خواب نوری- به نظر می رسد که عوامل کنترل کننده آن در غشای درونی بذور تازه برداشت شده باشد. می تواند تحت تاثیر بازدارنده های شیمیایی و یا کمبود تبادل اکسیژن باشد. معمولا در بذوری که به نور نیاز دارند تا جوانه بزنند دیده می شود. این نوع خواب نیز از یک تا شش ماه طول کشیده و با نگهداری در انبار از بین می رود. در بذر گیاهانی مانند کاهو، بین نیاز دمایی و نوری واکنش هایی وجود دارد. به عنوان مثال، بذر کاهو زمانی که تازه است به نور نیاز دارد تا جوانه بزند. اما این نیاز نوری می تواند توسط دمای کم جایگزین شود به نحوی که بذر کاهو می تواند در تاریکی و با دمای زیر 73 درجه فارنهایت جوانه بزند.

هورمون ها نیز می توانند بر جوانه زنی بذور حساس به نور موثر باشد. ABA در نور و تاریکی از جوانه زنی بذر جلوگیری می کند. کینتین (یک سیتوکنین) تنها در نور می تواند بر اثر ABA غلبه کند. تیمار ABA بعلاوه GA3 در تاریکی منجر به هیچ گونه جوانه زنی نمی شود اما اگر کنیتین نیز به آنها اضافه شود بذور جوانه خواهند زد.

عوامل کنترل کننده خواب نوری در فیتوکروم ها وجود دارند. نور آفتاب (نسبت نور قرمز به نور قرمز دور = 2 به 1) فیتوکروم را به حالت فعال تبدیل می کند. اما زمانی که شاخ و برگ گیاهان روی زمین سایه انداخته باشد (نسبت نور قرمز به قرمز دور = 12/0 به 1 تا 70/0 به 1)، نور قرمز دور غلبه خواهد داشت و فیتوکروم به شکل غیر فعال تبدیل می شود.

وجود برخی از ویژگی ها در گیاهان علفی مثل گیاهان یکساله و سبزیجات، در آزمایشگاه های آزمون بذر ایجاد مشکل می کند. زیرا این آزمایشگاه ها با بذوره تازه برداشت شده سروکار دارند. در طول دوره انبار داری، این ویژگی ها از بین رفته و با خشک شدن بذر، پوسته نیز آب خود را از دست داده و دیگر از نظر فیزیولوژیکی فعال نیست.

برای غلبه بر این نوع خواب به طور مصنوعی، استفاده از تیمار هایی مثل نگهداری در محیط خشک، سرمادهی به مدت چند روز، نور در تناوب با دما، نیترات پتاسیم (KNO3) و هورمون هایی مثل GA3 مفید خواهد بود.

* خواب فیزیولوژیکی عمق متوسط- در این حالت عوامل کنترل کننده خواب در پوسته بذر، بافت های احاطه کننده جنین و نیز خود جنین قرار دارند. این خواب مشخصه سوزنی برگان است. البته جنین خواب نبوده و در حالت سکون است و اگر شرایط مناسب باشد جوانه خواهد زد ولی مکانیسم دقیق آن مشخص نیست. سرما زمان لازم برای جوانه زدن را کاهش می دهد اما به طور قطعی نیز مورد نیاز نیست. میزان تیمار تناوب دمایی لازم نیز به مقدار قابل توجهی کمتر از خواب فیزیولوژیکی عمیق است.

سرمادهی باعث می شود تا نیروی ایجاد شده توسط ریشه چه افزایش یابد. با آزاد شدن خواب، این نیرو نیز زیاد شده و اگر مدت آن کافی باشد، ممکن است ریشه چه از پوسته بذر خارج شود. به این عامل پتانسیل رشد گفته می شود که روشی غیر مستقیم برای انداه گیری نیرویی است که توسط ریشه چه به کار رفته تا پوسته را سوراخ کند.

برخی بذرها که به طور کلی در گروه خواب های خارجی قرار داشتند (مثل زیتون و گردو)، توسط فردی به نام Geneve در بخش خواب فیزیولوزیکی عمق متوسط طبقه شده اند زیرا علاوه بر خواب مکانیکی که توسط اندوکارپ ایجاد می شود به یک دوره تیمار سرما دهی نیز نیاز دارند.

به منظور غلبه کردن بر این نوع خواب به طور مصنوعی می توان از تیمار دماهای متناوب به مدت یک تا چند ماه استفاده نمود. البته GA3 نیز موثر خواهد بود (نکات دقیق تیمار تناوب دمایی مانند خواب فیزیولوژیکی عمیق می باشد).

* خواب فیزیولوژیکی عمیق.

این نوع خواب مشخصه درختان مناطق معتدله بوده و عوامل کنترل کننده خواب درون جنین قرار دارند. در این بذور، جنین از نظر فیزیولوژیکی رشد کامل نکرده و ساختار روزت مانند دارد. مریستم، محلی است که می تواند سرمادهی ناقص به بذر را تشخیص دهد. اگر نوک ساقه از بین برود، جوانه های جانبی رشد خواهند کرد. میزان تیمار متناوب دمایی که برای غلبه بر این خواب لازم است، معمولا بیش از 8 هفته است.

در طبیعت، بذر در پاییز رسیده ولی دارای خواب بوده و مرطوب است. در زمستان سرما بر بذر اثر گذاشته و با گرم شدن هوا در بهار، بذرها که سرمای کافی دیده اند جوانه خواهند زد. در نواحی سردتر، بذر به سرمای بیشتر و طولانی تری نیاز دارد و این باعث می شود که بذر از سرمای بهاره در امان بماند.

بنابراین در طبیعت این خواب با تناوب دمایی و سرما دیدن از بین می رود.

برای غلبه بر این خواب به طور مصنوعی نیز می توان از تیمارهای تناوب دمایی و سرمادهی همراه با رطوبت استفاده کرد.

نیاز ها :

رطوبت: سطح رطوبت باید 50 % باشد و وقتی دوره پس رسی شروع شد، بذر ها نباید خشک شوند.

دما: دما بر میزان جوانه زنی اثر خواهد داشت و معمولا بذرها در دمای 35 تا 45 درجه فارنهایت نگهداری می شوند. توجه به این نکته الزامی است که اگر دما بسیار بالا باشد باعث ایجاد خواب ثانوی شده و برای این که بذرها جوانه بزنند به یک دوره دیگر سرمادهی نیاز خواهد بود. این دما در مورد سیب 17 درجه سانتی گراد معادل 62 درجه فارنهایت است.

به علاوه اگر دما بسیار زیاد باشد رشد فیزیولوژیکی کامل نمی شود که این دما برای هلو 23 تا 27 درجه سانتی گراد (73 تا 81 درجه فارنهایت است). لازم به ذکر است که دما توسط مریستم انتهایی حس می شود و اگر این مریستم بریده شود، مریستم های جانبی رشد خواهند کرد.

تهویه: از آنجایی که در بذر فعالیت های فیزیولوژیکی در حال وقوع هستند، به یک حداقل میزان تهویه نیاز می باشد. با افزایش دما حلالیت اکسیژن در آب کمتر خواهد شد و در پوسته بذر مواد فنولی اکسیژن را تثبیت می کنند و بنابراین نمی تواند به درون و بذر و جنین نفوذ کند.

زمان: به 1 تا 3 ماه زمان نیاز است و اگر زمان بسیار کوتاه باشد باز هم باعث ایجاد نواقص فیزیولوژیکی خواهد شد. در برخی گونه های خاص بین نیاز سرمایی بذر و جوانه، همبستگی مشاهده شده است. البته از آنجایی بذرها ناهمگن می باشند، در یک گروه بذر یکسان، تفاوت های زیادی در جوانه زنی دیده خواهد شد. در واقع اگر بذرها دوره تیمار تناوب دمایی را به طور کامل طی نکنند، تفاوت زیادی در استقرار، اندازه و بلوغ گیاه مشاهده خواهد شد.

دمای بالاتر، پس رسی اکثر بذرهای خواب را کند می کند اما از طرف دیگر می تواند جوانه زنی آن دسته از بذرهایی که به مراحل پایان تیمار و جوانه زنی نزدیک می شوند را تسریع کند.

C. خواب ترکیبی

1- مورفوفیزیولوژیکی

* خواب مربوط به محور بالای لپه.

در این نوع خواب تفاوت هایی بین دوره پس رسی قسمت هایی مثل محور بالای لپه، ریشه چه و محور زیر لپه وجود دارد. در ابتدا بذر در دوره گرم جوانه زده و ریشه و محور زیر لپه آن رشد می کند. در این زمان به دوره سرمادهی 1 تا 3 ماهه نیاز دارد تا محور بالای لپه نیز از خواب رها شده و رشد کند. مثل لیلیوم، بداغ (Viburnum) و Peony (گل صد تومانی).

2- محور بالای لپه و ریشه چه (خواب دوگانه).

برای غلبه بر این خواب ابتدا به یک دوره سرد نیاز است تا جنین رشد کند. پس از آن یک دوره گرم برای رشد ریشه و باز هم یک دوره سرد برای رشد اندام هوایی لازم می باشد. Trillium و برخی دیگر از چند ساله ها دارای این نوع خواب هستند.

خواب ثانویه.

این نوع خواب از ابتدا در بذر وجود ندارد اما وجود شرایط نامساعد محیطی باعث بروز مکانیسم جدید از خواب می شود. این خواب باعث می شود تا پس از شکستن خواب اولیه اگر بذر در شرایط مناسب قرار ندارد، جوانه نزند. یک مثال در این رابطه درخت افرا است که در بهار بذر آن جوانه می زند. اما اگر رطوبت کم باشد و یا دمای محیط بسیار بالا باشد، خواب ثانویه ایجاد شده و بذر جوانه نمی زند تا یک دوره سرما ببیند. خواب ثانویه در واقع منعکس کننده شرایط طبیعی محیط بذر است. به عنوان مثال اگر بذر تازه کاهو به مدت 2 روز در تاریکی باشد جوانه خواهد زد که در این حالت تنها خواب اولیه وجود دارد. اما اگر مدت نگهداری این بذر در تاریکی به 8 روز افزایش یابد، بذر به خاطر ایجاد خواب ثانویه جوانه نخواهد زد. برای غلبه بر این خواب ثانویه به سرمادهی ، نور یا GA3 نیاز خواهد بود.

* خواب دمایی.

یکی از زیر گروه های خواب ثانویه است و بیان می کند که اگر در زمان جوانه زنی بذر، هوا بسیار گرم باشد. خواب ثانویه حاصل خواهد شد. پس از آن اگر دما به حالت معمولی برگردد نیز بذر جوانه نخواهد زد. در مورد بذوری مثل کاهو و کرفس که در این گروه قرار دارند، سعی می شود از ایجاد خواب ثانویه جلوگیری شود تا نیازی به از بین بردن آن نباشد.

کنترل خواب و جوانه زنی.

اما پس از یک ماه انجام تیمار تناوب دمایی، از میزان ABA کاسته می شود. با این حال بذر هنوز هم جوانه نمی زند. در طی ماه دوم غلظت GA افزایش می یابد. بنابراین نتیجه گرفته می شود که عوامل موثر در خواب در پوسته بذر هستند زیرا ژیبرلیک اسید (GA) نمی تواند جای سرمادهی را بگیرد مگر این که پوسته بذر حذف شود.

به نظر می رسد که ABA مسئول کاهش رشد و توسعه در جنین رشد نیافته است. اتیلن نیز یک محرک طبیعی جوانه زنی برای بذوری خاص است و به خصوص مشاهده شده است که باعث تحریک جوانه زنی نوعی شبدر و بادام زمینی ویرجینیا می شود.

مزایای خواب بذر:

* نجات و بقای گیاهچه.

* ایجاد بانک بذر در خاک.

* جوانه زنی همزمان- باعث ایجاد جامعه ای از گیاهان در یک مرحله رشدی می شود تا عمل دگر گشنی بتواند انجام شود.

* توزیع و پراکنش بذر- به عنوام مثال پوسته بذر پس از عبور از دستگاه گوارش پرندگان خراش برداشته، یا نازک شده و در منطقه جدید می تواند جوانه بزند.

تهیه و تنظیم: مهندس رضا بهبودیAgronomist. کارشناس ارشد علوم کشاورزی